3.5. Taternictwo jaskiniowe

Jaskinia - naturalna pusta przestrzeń w skale o rozmiarach umożliwiających jej penetrację przez człowieka. Najliczniejsze są jaskinie krasowe, grawitacyjne, tektoniczne, lodowcowe, wietrzeniowo-erozyjne lub pseudokrasowe. Odkrywanie (eksploracja), dokumentowanie oraz naukowe badanie jaskiń to speleologia. W Polsce zinwentaryzowano ponad 4100 jaskiń, wśród nich przeważają jednak niewielkie obiekty. Jaskiń, których długość przekracza 100 m, jest około 170. Większość z nich to jaskinie krasowe – najwięcej znajduje się ich w Tatrach Zachodnich (ponad 850, w tym największe i najgłębsze jaskinie kraju). Opisując jaskinie podaje się zwykle następujące informacje: długość, rozciągłość, głębokość, deniwelacja, wysokość otworów, wysokość otworów nad dnem doliny, ekspozycja otworów.

foto: Jaskinia Wielka Śnieżna
Jaskinia Wielka Śnieżna - fot. Jan Kućmierz

Taternictwo Jaskiniowe to połączenie sportu, turystyki i często nauki w jednym. Już w bardzo odległych czasach jaskinie tatrzańskie przyciągały poszukiwaczy skarbów lub mleka wapiennego jako leku, następnie badaczy naukowych i zwykłych turystów wiedzionych jedynie ciekawością, wreszcie taterników szczególnej odmiany, zwanych obecnie taternikami jaskiniowymi lub podziemnymi. Zwiedzanie jaskiń tatrzańskich rozpoczęło się, co najmniej w XVII w. i z tego czasu pochodzi pierwszy dość szczegółowy opis Mokrej Dziury w Jaworowej Dolinie, umieszczony w przewodniku Michała Hrościńskiego „Opisanie ciekawe gór Tatrów”. Speleologia tatrzańska rozpoczęła się w początkach XVIII w. Pierwszym znanym speleologiem tatrzańskim był Georg Bohus, który w latach 1711–1722 badał jaskinie Tatr Bielskich. W tych samych latach Georg Buchholtz junior, znany ze swych wycieczek w Tatry, badał jaskinie Demianowskiej Doliny w sąsiednim pasmie Tatr Niżnich i w 1719 r. sporządził plan Lodowej Jaskini Demianowskiej, opublikowany w dziele Mateja Bela „Hungariae antique et novae prodromus” (1723), jest to najstarszy plan jaskini karpackiej. Około 1800 r. Christian Genersich zwiedził Mokrą Dziurę w Jaworowej Dolinie i opisał ją w książce „Reise in die Carpathen” (1807). Tę samą jaskinię w 1827 r. zwiedził Albrecht Sydow i opisał w pracy „Bemerkungen auf einer Reise im Jahre 1827 durch die Beskiden über Krakau und Wieliczka nach den Central-Karpathen, als Beitrag zur Characteristik dieser Gebirgsgegenden und ihrer Bewohner” - 1830. W 1832 r. Jaskinię Pisaną w Dolinie Kościeliskiej zwiedzał i opisał pisarz Seweryn Goszczyński, który może być uważany za pierwszego polskiego speleologa w Tatrach, lub choćby za pierwszego polskiego turystę jaskiniowego.

foto: Plan Jaskini Lodowej w Ciemniaku sporządzony przez Stefana Zwolińskiego
Plan Jaskini Lodowej w Ciemniaku sporządzony przez Stefana Zwolińskiego

Nowoczesne naukowe badania jaskiń tatrzańskich rozpoczął geolog wiedeński Melchior Neumayr w 1868 r. W latach 1881–1882 badał jaskinie Tatr archeolog Gotfryd Ossowski, a w 1885 r. Jan Gwalbert Pawlikowski, który ogłosił opis szeregu jaskiń ze szkicowymi planami dwóch z nich. W latach 1889 – 1891 kilka jaskiń zbadał leśniczy Edward Pauli. Aż do początku XX wieku poszukiwacze skarbów, turyści oraz naukowcy przy zwiedzaniu jaskiń tatrzańskich nie używali żadnego specjalnego sprzętu, z wyjątkiem drabinek drewnianych, pochodni, świec lub lamp, czasem lin, toteż do trudniej dostępnych części jaskiń nie mogli dotrzeć, tym bardziej, że nie posiadali przygotowania taternickiego. Dopiero działalność taternika Mariusza Zaruskiego przyniosła wiele zmian.

foto: Jaskinia Czarna
Jaskinia Czarna - fot. Jan Kućmierz
foto: Jaskinia Czarna
Jaskinia Czarna - fot. Jan Kućmierz

W latach 1907–1913 rozpoczął zwiedzanie jaskiń tatrzańskich przy zastosowaniu techniki i sprzętu taternickiego (liny, pętle, haki, raki i czekany), co umożliwiło pokonanie przeszkód, które zatrzymywały poprzedników. W ten sposób narodziło się taternictwo jaskiniowe (nazwane tak dopiero po II wojnie światowej).
W ostatnich latach przed I wojną światową badania naukowe w Jaskiniach Tatr Polskich prowadzili m.in.: geolog Wiktor Kuźniar, paleontolog Eugeniusz Kiernik i botanik Antoni Żmuda. Badania jaskiń o charakterze odkrywczym i taterniczym prowadzili od 1921 r. przede wszystkim bracia Tadeusz i Stefan Zwolińscy, a także Mieczysław Świerz. Zwolińscy jako pierwsi w Tatrach Polskich sporządzali szczegółowe plany jaskiń. Eksploracja jaskiń w Tatrach Polskich rozwinęła się w latach 1921–1933. Rok 1933 stał się przełomowym w dziejach penetracji jaskiń tatrzańskich.

foto: Jaskinia Zimna
Jaskinia Zimna - fot. Jan Kućmierz
Po II wojnie światowej w Tatrach nastąpił bardzo silny rozwój zarówno taternictwa jaskiniowego i speleologii, połączony z odkryciem licznych nowych jaskiń i ich eksploracją do rekordowych głębokości i długości. Zastosowano nowy sprzęt taterniczy, technikę i sprzęt innych dyscyplin sportowych, np. sportu płetwonurkowego. Od 1950 r. szeroko zakrojoną działalność tak eksploracyjną jak i naukową prowadził zespół młodych grotołazów z Krakowa, który wprowadził nowy sprzęt i nowe metody pracy kolektywnej. W trudno dostępnej Miętusiej Jaskini osiągnęli polską rekordową głębokość w jaskiniach -213 m (1952).

W Polsce zarejestrowanych jest około 900 taterników jaskiniowych, tj. osób, które ukończyły podstawowy kurs jaskiniowy. Zrzeszeni są w kilkudziesięciu klubach na terenie całej Polski. Wszystkie kluby uprawnione do prowadzenia poważnej działalności są członkami Polskiego Związku Alpinizmu (PZA). Organem PZA do spraw jaskiniowych jest Komisja Taternictwa Jaskiniowego PZA (KTJ PZA), która nadzoruje wszelką polską działalność w jaskiniach Polski i świata.

Wypływ spod Jaskini Pisanej - litografia Macieja Bogusza Stęczyńskiego
Wypływ spod Jaskini Pisanej - litografia Macieja Bogusza Stęczyńskiego z 1860 roku do książki „Tatry w dwudziestu czterech obrazach”
foto: Wnętrze Jaskini Dziury - litografia Macieja Bogusza Stęczyńskiego
Wnętrze Jaskini Dziury - litografia Macieja Bogusza Stęczyńskiego z 1860 roku do książki „Tatry w dwudziestu czterech obrazach”
W Tatrzańskim Parku Narodowym w wyznaczonych i udostępnionych do tego celu jaskiniach lub ciągach jaskiniowych można uprawiać taternictwo jaskiniowe. Z ponad 800 obiektów jaskiniowych znajdujących się na terenie Parku dla taterników udostępnionych jest kilkadziesiąt jaskiń. Jednak łączna długość ich korytarzy osiągająca prawie 58 km, stanowiąc blisko 50 % długości korytarzy wszystkich jaskiń. Uprawianie taternictwa na terenie TPN reguluje Zarządzenie nr 6/2012 Dyrektora Tatrzańskiego Parku Narodowego w sprawie uprawiania taternictwa jaskiniowego na terenie TPN. Taternicy jaskiniowi, jak wszyscy pozostali, są również zobowiązani do przestrzegania ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.
Aby uzyskać zezwolenie na wejście do jaskini na terenie TPN, należy posiadać:
  • Kartę Taternika Jaskiniowego
  • Licencję TPN uprawniającą do uprawiania taternictwa jaskiniowego na terenie Parku lub uczestniczyć w kursie jaskiniowym. Kartę Taternika Jaskiniowego uzyskuje się po ukończeniu kursu taternictwa jaskiniowego oraz zdaniu egzaminu.
foto: Jaskinia Ptasia Studnia
Jaskinia Ptasia Studnia - fot. Jan Kućmierz
foto: Jaskinia Ptasia Studnia
Jaskinia Ptasia Studnia - fot. Jan Kućmierz

Literatura:
1. Radwańska-Paryska Z., Paryski W. H.(1995). Wielka Encyklopedia Tatrzańska, s. 1237-1239
2. Alpinizm jaskiniowy – KTJ PZA
3. TPN - Taternictwo jaskiniowe