3.6 Badania naukowe AGH w Tatrach i górach wysokich

AGH jest powołana do nauki rozwiązywania praktycznych problemów inżynierskich w zaopatrzeniu gospodarki w surowce mineralne, sterowaniu procesami przemysłowymi itp. Tatry, jako teren o wybitnych walorach przyrodniczych, są chronione od wykorzystania gospodarczego, natomiast zadaniem AGH jest wsparcie gospodarki w dziedzinie nauki i techniki. Nie ma więc systemowego powiązania i powodu do finansowania badań właśnie w górach. Jeśli ludzie AGH badają góry, to czynią to z innych powodów. Jakich? Zapewne z powodu zainteresowań szerszych niż techniczne, fascynacji zjawiskami w naturze, zaproszenia przez przyrodników, aby pomogli rozwiązać praktycznie jakiś problem. Trzeba bowiem przekonać władze do pożytku planowanych prac i posiadania kwalifikacji do bezpiecznego ich wykonania.

Tatry

Stanisław Staszic, patron AGH, był pionierem badania Tatr na długo przed powstaniem uczelni. Pracownikami AGH, którzy zapisali się w historii badań, byli (patrz też biogramy i wybrane publikacje):

  • Walery Goetel - badacz budowy geologicznej Tatr (1913 doktorat Uniwersytetu Wiedeńskiego, 1918 habilitacja UJ, kilkadziesiąt publikacji i map Tatr oraz Kaukazu), światowej sławy organizator nauki i ruchu ochrony przyrody, współtwórca parków narodowych w Pieninach (1929) i Tatrach (1955), twórca sozologii - nauki o ochronie i udostępnieniu zasobów przyrody, wiceprezes i prezes Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego (1919-1939), rektor AGH (1939-1950)
  • Andrzej Manecki z zespołem - prace na temat zanieczyszczenia atmosfery Tatr i Podhala pyłami
  • Andrzej Paulo - prace na temat złóż kopalin i dawnego górnictwa, planów zagospodarowania przedpola Tatr
  • Wincenty Smolak i Adam Kotarba (PAN) - zapoczątkowali stosowanie badań geofizycznych w Tatrach w 1975 roku. W. Smolak, A. Marchewka, J. Dec i R. Ślusarczyk - metody geoelektryczne i sejsmiczne w rozpoznawaniu morfologii podłoża dolin tatrzańskich, Jerzy Mościcki - badania termiczne i geoelektryczne wieloletniej zmarzliny, badanie termiki jezior
  • Władysław Borowiec - fotogrametryczna rejestracja zmian powierzchni, ruchu rumowiska w żlebach, organizacja prac Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi (PTPNoZ) i przygotowanie Atlasu Tatrzańskiego Parku Narodowego. Przy AGH powstał Oddział Krakowski Polskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk o Ziemi (PTPNoZ), który zorganizował i sfinansował szereg badań oraz cykliczne konferencje „Człowiek a środowisko przyrodnicze Tatr”. We współpracy z TPN doprowadził do wydania Atlasu TPN (1985).
skan strony z Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica
Baumgart-Kotarba M. (i in.)(2008). Glacial trough and sediments infill of the Biała Woda Valley (the High Tatra Mountains) using geophysical and geomorphological methods. Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica vol. 42: 75-108
skan strony z Studia Geomorphologica Carpatho-Balcanica

Kartograficzny obraz zlodowaconych Tatr

Dr inż. Jerzy Zasadni (Katedra Analiz Środowiskowych, Kartografii i Geologii Gospodarczej, Wydział Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska AGH) i dr Piotr Kłapyta (Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ) stworzyli mapę zlodowacenia Tatr z okresu czwartorzędu, czyli sprzed 20 tysięcy lat. Użyli w tym celu cyfrowych modeli terenu, dzięki czemu mapa jest także trójwymiarowym modelem. Opracowanie łączy wyniki badań terenowych z analizami teledetekcyjnymi (np. obrazami satelitarnymi). Dzięki mapie możliwe stało się poznanie dawnych zmian klimatycznych, dzięki czemu możemy lepiej rozumieć mechanizmy rządzące klimatem. Mapa jest również nowatorskim narzędziem do popularyzacji wiedzy: jej przystępna wizualna forma propaguje wiedzę geologiczną i geomorfologiczną o obecności lodowców na terenie Tatr. Dzięki temu odbiorcami mapy mogą być nie tylko specjaliści.

Mapie towarzyszy animacja przelotu nad Tatrami, wykonana z użyciem oprogramowania ArcGIS oraz oprogramowania Terragen do kreowania wirtualnych krajobrazów, które bazuje na grafice fraktalnej. Krajobraz Tatr został nakreślony za pomocą równań matematycznych - fraktali: dzięki nim stworzono cały wirtualny świat, łącznie z chmurami, roślinami, fakturą skał, oświetleniem czy przejrzystością atmosfery.

W 2015 roku międzynarodowe czasopismo „Journal of Maps” wybrało mapę Zasadniego i Kłapyty najlepszą mapą roku.

Największy zasięg lodowców w Tatrach (J. Zasadni, 2015)
Mapa - Największy zasięg lodowców w Tatrach (J. Zasadni, 2015) - mapa

Góry wysokie

Pionierskie badania naukowe w odległych górach wysokich prowadzili założyciele AGH Karol Bohdanowicz, Józef Morozewicz, a wcześniej nauczyciel mineralogii, geologii, górnictwa, geodezji i pokrewnych dziedzin w dalekim Chile - Ignacy Domeyko. Pierwsi z wymienionych działali w imperium carskim, w ramach ekspedycji "oswajających" Syberię, środkową Azję i tereny ościenne. Celem były odkrycia geograficzne, poznanie skał budujących trudno dostępne góry, ludów zamieszkujących, poszukiwanie złóż, wytyczenie trasy kolei transsyberyjskiej itp. Przy takiej okazji 25-letni Bohdanowicz poznawał m.in. pustynne, lecz zlodowacone pasmo Kunlun w Tybecie i dotarł na wysokość 6327 m n.p.m., która długo pozostawała polskim rekordem wysokości.

Mapa - Regiony badań geograficzno-geologicznych Karola Bohdanowicza
Regiony badań geograficzno-geologicznych Karola Bohdanowicza
W PRL trudno było myśleć o wyjazdach zagranicznych, dopiero w latach 70-tych granice zaczęły się otwierać. Początkowo nie dla naukowców, lecz dla sportowców, jeśli rokowali sukces i rozgłos. Polski Związek Alpinizmu korzystał z tzw. kalendarza imprez Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki i miał wpływ na jego ustalanie. Naukowcy-alpiniści wytypowani przez PZA mogli otrzymać paszport, wyjechać na wyprawę i tam pomagać przy zdobyciu szczytu, a w wolnych chwilach prowadzić badania. Kolejną furtką stały się towarzystwa naukowe, które kreowały atrakcyjne, choć nie zawsze realistyczne programy. Wszyscy musieli jednak pokonać barierę finansową - zdobycia dolarów i udowodnienia legalnego źródła ich posiadania. Od lat 80-tych granice były w praktyce otwarte, ale dopiero zwalczenie hiperinflacji i wymienialność złotego od 1995 roku zmieniły radykalnie dostępność świata dla mieszkańców Polski.
skan strony: Gałaś A., Paulo A. (2006). Nepaprasti vulkanai Peru Anduose. Geologijos Akiraciai nr 1, 44-50
Gałaś A., Paulo A. (2006). Nepaprasti vulkanai Peru Anduose. Geologijos Akiraciai nr 1, 44-50
skan Planning the Colca Canyon (...)
Paulo A., Gałaś A., Gałaś S. (2014). Planning the Colca Canyon and the Valley of the Volcanoes National Park in South Peru. Environmental Earth Science, vol. 71(3):1021-1032

Wysokogórskie, polarne i eksploracyjne wyprawy sportowo-naukowe AGH
Udział ludzi z AGH Wyprawy AGH i afiliowanych organizacji
PZA Czechosłowacko-Polska „Cotopaxi’72” – wulkanologiczna, A. Paulo, habilitacja (Z) Andy’75; Titicaca’76, Dunagiri’78 – globalne zanieczyszczenia atmosfery: rejestr w lodowcach i jeziorach Andów i Himalajów
PZA Alaska’84 – eksploracja Wrangell Mts / St. Elias – A. Paulo, korekta mapy (Z) Himal’77: źródła termalne Kali Gandaki w Nepalu
PAN Spitsbergen 89/90 – J. Czerny (grupa letnia), G. Lipień, A. Kieres – zimownicy (K) Canoandes’79 (1979-82): kaniony Ameryki, odkrycie i pomiar Kanionu Colca w Peru, odkrycie źródeł Amazonki – 6-12 osób
Wyprawa Polarna Norweskiego Instytutu Polarnego ’90 – J. Czerny, M. Manecki – asystenci terenowi przy kartowaniu i badaniach geologicznych (W) Tien Szan ‘99 – poznawanie realiów pracy naukowej w górach wysokich – 6 osób
PAN Spitsbergen 57/58 – J. Kowalczuk – zmiany wiekowe pola magnetycznego (S) Bajkał 2000 – mineralogia nefrytów – 10 osób
Góry Abisko w Szwecji 1998, 2003 – J. Mościcki, A. Gałaś – rozpoznawanie budowy podłoża dolin Karkevagge i Vassivagge (S) Kamczatka 2001 – wulkany, Wschodnia Syberia – szlakiem Polaków w gułagach – 7 osób
IV Polska Wyprawa Antarktyczna (79/80): A. K. Tokarski, A. Paulo, Z. Rubinowski, G. Bojdys; badania geologiczne (A) PWNP od 2003: dokumentacja naukowa przyszłego parku narodowego/geoparku Kanion Colca i Dolina Wulkanów – 30 osób
K. Birkenmajer, od 1956 udział w 23 polskich i międzynarodowych naukowych wyprawach polarnych (Spitsbergen, Antarktyka, Grenlandia), nieraz jako kierownik (P) od 1983 niemal coroczne wyprawy polarne AGH na Spitsbergen, badania geologiczne, inicjatywa i wielokrotne kierownictwo A. Maneckiego a obecnie M. Maneckiego i J. Czernego – ponad 30 osób
PTSL, PWNA 1978-87 interdyscyplinarne badania osadnictwa w regionie Huaura–Checras – A. Krzanowski, liczne publikacje

(A) Polska Wyprawa Naukowa do Peru, (P) Geologiczne Wyprawy Polarne AGH, (Z) Oddz. Krakowski PTPNoZ, kluby studenckie: (K) AKTK Bystrze, (W) SAKWA: Sekcja Akademicka Klubu Wysokogórskiego, PTSL – Pol. Tow. Studiów Latynoamerykanistycznych, PWNA – Polska Wyprawa Naukowa w Andy

skan strony: Paulo A., Gałaś A. (2005). Epitermalne złoża złota i srebra w okolicy Orcopampa i Caylloma, południowe Peru. Przegląd Geologiczny vol 53 nr 8, 639-648
Paulo A., Gałaś A. (2005). Epitermalne złoża złota i srebra w okolicy Orcopampa i Caylloma, południowe Peru. Przegląd Geologiczny vol 53 nr 8, 639-648
skan Canoandes (...)
Piętowski A. (2013). Canoandes: na podbój kanionu Colca i górskich rzek obu Ameryk. Gliwice, Bezdroża - Wydawnictwo Helion