P U B L I K A C J E


"Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana W. K. Do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej przystosowane"

[Jan Zamoyski] Stanisława Staszica o wiele bardziej niż edukacja absorbowała działalność badawcza. W warszawskiej rezydencji Zamoyskich oddawał się głębokim studiom nad problematyką społeczno-polityczną, korzystając z bogatych zasobów bibliotecznych i archiwalnych właścicieli. Znakomitym uzupełnieniem lektury były długie rozmowy z Andrzejem Zamoyskim, wówczas jego pryncypałem, a zarazem jednym z najczynniejszych inicjatorów dzieła naprawy Rzeczypospolitej, które z pewnością przyczyniły się do krystalizacji poglądów Staszica i rodziły pomysły reformatorskie.

W 1785 r. powstała rozprawa zatytułowana Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana W. K. Do dzisiejszego stanu Rzeczypospolitej przystosowane (wydana w 1787 r.), składająca się z czternastu rozdziałów i licząca 365 stron.

Wydana anonimowo, prezentowała aktualność zagadnień obejmującą wszystkie problemy Rzeczypospolitej. Sposób narracji i pełen pasji styl, stały się zapewne przyczyną ogromnej popularności tejże broszury politycznej.

[Strona tytułowa] Uwagi... Stanisława Staszica stanowiły spójny i jednolity program polityczny, znacznie przyspieszyły dojrzewanie myśli reformistycznej.
O zawartych w nich projektach dyskutowano już na sejmikach w 1788 r., a Konstytucja 3 Maja 1791 r. urzeczywistniła w dużej mierze wysunięte przez Staszica projekty reform. Adresowane były one w pierwszej kolejności do stanu szlacheckiego, chociaż czytywane były zarówno przez jej zwolenników jak i przeciwników.

Silnej krytyce poddał Stanisław Staszic cztery główne wady Rzeczypospolitej: liberum veto, wolną elekcję, nieczynność sejmów oraz nierówność praw. Podkreślał szczególną szkodliwość liberum veto, które blokowało podejmowanie decyzji a wolne elekcje uważał za podstawowe źródło słabości Rzeczypospolitej, jako dające możliwość ingerencji z zewnątrz. Głosił pogląd, że jedynie dziedziczenie tronu oraz powołanie "nieustannego sejmu" składającego się z posłów wybieranych co dwa lata, doprowadzi do stabilizacji sytuacji politycznej państwa.

Wiele uwagi poświęcił Staszic w Uwagach... zagadnieniom równego dla wszystkich sądownictwa, utworzenia stutysięcznej armii, otoczenia opieką przemysłu krajowego, oraz reform skarbowych.

Staszic ostro krytykował ingerencję Rosji i Austrii w sprawy polskie, uważał ją za zamach na suwerenność Polski, najbardziej jednak potępiał politykę Prus, które uznawał za inicjatora rozbiorów Polski.

Zdając sobie sprawę, że większość jego postulatów godzi w wolności i przywileje szlachty, zjednywał ją sobie pochlebstwami doceniając jej zasługi i ofiarność, oraz poszanowanie dla tradycji.


OPRACOWANIE

WYSTAWA          
Biblioteka Główna AGH  
10 X - 30 XI 2005