Wojciech Kossak

Panoramy

Termin panorama pochodzi z j. grec. : pan – cały, horama: widok

W wieku XIX zapanowała w Europie moda na obrazy panoramowe – ogromne malowidła otaczające publiczność ze wszystkich stron. Stanowiły rodzaj malarskiego widowiska i cieszyły się ogromnym zainteresowaniem widzów. Przedstawiały zwykle realistyczne widoki miast, krajobrazy, sceny batalistyczne, wiernie odtwarzane przez twórców panoram. Z czasem do ich właściwej ekspozycji zaczęto budować specjalne rotundy.
Za twórcę pierwszego panoramicznego obrazu uchodzi Robert Barker (1739-1806) malarz irlandzki. Po przeprowadzce do Szkocji w połowie lat osiemdziesiątych XVIII w. namalował gigantyczną, półokrągłą akwarelę pt. Widok Edynburga ze wzgórza Calton Hill. W 1799 r. jego syn Henry stworzył panoramę o pow. 137 m2 przedstawiającą Widok Londynu. Łatwe w odbiorze panoramy stały się popularnym rodzajem sztuki masowej.

[Robert Barker Widok Edynburga ze wzgórza Calton Hill]
Robert Barker Widok Edynburga ze wzgórza Calton Hill

Bitwa pod Racławicami

Polscy artyści dopiero pod koniec XIX wieku zajęli się tworzeniem monumentalnych malowideł.
Pomysłodawcą namalowania pierwszej polskiej panoramy był Jan Styka, lwowski malarz, który do współpracy zaprosił Wojciecha Kossaka, wybitnego odtwórcę scen bitewnych. Tematyką dzieła była bitwa pod Racławicami (1794), w której wojska polskie pod wodzą Tadeusza Kościuszki rozgromiły armię rosyjską. W tworzeniu obrazu pomagali im też inni malarze: Ludwik Boller, Tadeusz Popiel, Zygmunt Rozwadowski, Teodor Axentowicz, Michał Sozański, Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Wodzinowski. Praca nad nim trwała 9 miesięcy. Zamalowano 1800 m2 płótna sprowadzonego z Brukseli.

[Fragment Panoramy Racławickiej]
Fragment Panoramy Racławickiej

Malowidło długości 114 m i szerokości 15 m wystawiono po raz pierwszy we Lwowie 5 czerwca 1894 roku z okazji odbywającej się tam Wystawy Krajowej oraz stuletniej rocznicy bitwy pod Racławicami.

[Lwów - budeynek panoramy Racławickiej]

Płótno Panoramy Racławickiej umieszczone w specjalnie dla niego zbudowanej rotundzie, cieszyło się ogromną popularnością i przyniosło Wojciechowi Kossakowi (który namalował ok. 70 % części figuralnej panoramy), sławę znakomitego batalisty. W ciągu pierwszych trzech miesięcy zwiedziło panoramę 317 tysięcy osób.
W wyniku bombardowań w czasie II wojny światowej Panorama Racławicka została częściowo uszkodzona. W 1944 roku zwinięto ją w rulon i umieszczono w lwowskim klasztorze Bernardynów. Po wojnie dzięki staraniom władz polskich udało się ją odzyskać. W 1946 r. została przewieziona do Wrocławia i tam czekała blisko 40 lat na ponowne udostępnienie.
14 czerwca 1985 r. Panoramę Racławicką umieszczono w specjalnie na ten cel wybudowanej rotundzie i uroczyście udostępniono publiczności.

[  Rotunda we Wrocławiu fot. Kacper Kieć]
Rotunda we Wrocławiu fot. Kacper Kieć

Do dzisiaj Panorama cieszy się niesłabnącym powodzeniem. Wśród zwiedzających znaleźli się m. in. Papież Jan Paweł II, królowa Holandii Beatrix, król Belgów Albert. Premier Chińskiej Republiki Ludowej, po wizycie we Wrocławiu, kazał wykonać w swoim kraju 10 panoram wzorowanych na Racławickiej. Jest jedyną panoramą w Polsce zachowaną w całości do dnia dzisiejszego.

Mała Panorama Racławicka

Szkic olejny czterech obrazów o wymiarach 110x290 cm, który powstał w 1893 r. jako projekt kompozycyjny przyszłej panoramy. Dwa obrazy sygnowane są nazwiskiem Jana Styki i dwa Wojciecha Kossaka.
Prace te zakupił w 1894 r. książę Adam Sapieha i umieścił w swoim zamku w Krasiczynie. Do dziś są w posiadaniu rodziny Sapiehów.

[Wojciech Kossak – szkic do Panoramy Racławickiej]
Wojciech Kossak – szkic do Panoramy Racławickiej

[Wojciech Kossak – szkic do Panoramy Racławickiej]
Wojciech Kossak – szkic do Panoramy Racławickiej

Przejście armii Napoleona przez Berezynę

Julian Fałat, przebywający w Berlinie znakomity polski malarz, zaproponował w 1894 roku Wojciechowi Kossakowi wspólne namalowanie panoramy przedstawiającej przeprawę armii Napoleona przez Berezynę. Wraz z nimi do pracy przystąpili Michał Wywiórski, Antoni Piotrkowski, Kazimierz Pułaski, Jan Stanisławski. Po 14 miesiącach dzieło było gotowe. Prawie całość kompozycji figuralnej była dziełem Wojciecha Kossaka. Od 1 kwietnia 1896 roku panoramę Przejście armii Napoleona przez Berezynę mogła podziwiać publiczność. Sukces dzieła Juliana Fałata i Wojciecha Kossaka był niewątpliwy. W pierwszym miesiącu obejrzało ją 15 tysięcy osób. Oprócz Berlina panoramę wystawiono w Warszawie, Kijowie i Moskwie.
Niestety popularność panoram zaczęła maleć z powodu przesytu tą formą sztuki. Przez parę lat płótno przeleżało w skrzyniach i w 1907 roku Wojciech Kossak zdecydował o pocięciu panoramy na fragmenty. Do dnia dzisiejszego zachowało się jedynie sześć obrazów. Największy przedstawiający palenie sztandarów przed Napoleonem, znajduje się w Muzeum Narodowym w Krakowie.

[1894-96 Palenie sztandarów. Fragment panoramy
1894-96 Palenie sztandarów. Fragment panoramy "Berezyna"

Między głównymi twórcami Berezyny już w czasie malowania obrazu powstał konflikt, który z biegiem lat narastał i w 1900 roku zakończył się pojedynkiem. W Warszawie w czasie otwarcia nowego gmachu Zachęty J. Fałat publicznie spoliczkował Kossaka, który całe zdarzenie tak opisał w liście do żony:
„[…] Dzięki Bogu zesztywniałem i nie rzuciłem się na niego. Pomyśl, co by to było wobec tych Moskali i całej Warszawy, okropność pomyśleć. Wyleciałem zaraz i posłałem mu sekundantów […] Przed godziną w Ursynowie strzelałem do niego , chybiłem (czego nie żałuję), a on nie chciał do mnie strzelać, tylko stał, jakby żądając śmierci. Ponieważ jeszcze dwa razy mogłem strzelać i on także, poprosiłem Olesia, aby go się zapytał, czy i nadal nie chce się bronić. – Nie! – odpowiedział. Na to ja rzuciłem pistolet na ziemię i powiedziałem sekundantom, że do bezbronnego strzelać nie mogę […] Panu Bogu miłosiernemu i sprawiedliwemu dziękuję z głębi duszy, że tak pięknie rzecz się skończyła[…]”. Wybryk Fałata wywołał powszechne oburzenie, natomiast Wojciech Kossak otrzymał wiele bilecików i depesz z wyrazami uznania za opanowanie.

Bitwa pod piramidami

W 1900 roku Wojciech Kossak odbył z Michałem Wywiórskim podróż do Egiptu, aby przygotować materiał potrzebny do projektowanej panoramy przedstawiającej bitwę wojsk Napoleona z Mamelukami w 1798 roku. Do współpracy zaprosił też Władysława Jasielskiego, Kazimierz Pułaskiego, Czesława Tańskiego, Józefa Ryszkiewicza. Prace nad panoramą trwały od 20 listopada i zakończyły się 2 kwietnia 1901r. po 4 i pół miesiącach pracy.

[Fragment panoramy Bitwa pod piramidami]
Fragment panoramy Bitwa pod piramidami

Malowidło miało wymiary 15 x 115 m. Panorama Bitwa pod piramidami nie cieszyła się jednak spodziewaną popularnością. Tematyka, mało znana odbiorcy, nie była w stanie go poruszyć. Po 17 miesiącach Wojciech Kossak zdecydował o pocięciu na mniejsze płótna kolejnej panoramy. Największe fragmenty znajdują się w Muzeum Narodowym w Poznaniu, Warszawie i Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej.

Somosierra

Do współpracy nad panoramą Somosierra, Wojciech Kossak, zaprosił Michała Wywiórskiego. Tematem obrazu miała być szarża polskich szwoleżerów na przełęczy Somosierra.

[Bitwa pod Somosierrą]
Bitwa pod Somosierrą

Obaj malarze udali się do Hiszpanii, aby wykonać szkice, zdjęcia, rysunki. W 1899 roku powstały cztery szkice o wymiarach 150x288 cm. Niestety do realizacji projektu nie doszło. Gubernator Warszawy nie zgodził się na wystawienie dzieła. Wojciech Kossak sprzedał więc szkice, które obecnie są własnością Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej.

Olszynka Grochowska

Pierwszą kompozycję Olszynki Grochowskiej stworzył Wojciech Kossak w 1887 roku. Obraz otrzymał główną nagrodę na wystawie w Krakowie. W 1936 roku postanowił namalować panoramę bitwy pod Grochowem. Do realizacji tych planów jednak nie doszło, ponieważ wybuchła wojna. Zachowały się jedynie 3 małe szkice, które namalował w latach 1940/41. Znajdują się one w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.

[Olszynka Grochowska]
Olszynka Grochowska