J e r z y   K o s s a k
(1886-1955)

[Jerzy Kossak - portret]

Syn Wojciecha i Marii z Kisielnickich, wnuk Juliusza, brat poetki Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej i pisarki Magdaleny Samozwaniec.
Jerzy Kossak urodził się 11 września 1886 roku. Ukończył Gimnazjum Św. Jacka w Krakowie, a następnie Szkołę Kadetów. Jerzy zwany w rodzinie „Coco” od najmłodszych lat przejawiał uzdolnienia plastyczne. Nauki malarstwa pobierał w pracowni dziadka i ojca, zaczynając od podpatrywaniai kopiowania podmalówek. Często malował obrazy razem z ojcem, na co wskazywały wspólne sygnatury. Nie podjął studiów artystycznych, zresztą sam tego nie pragnął i nie dał się do tego nakłonić. Pozbawiony większych ambicji, zdał się na tradycję rodzinną, na wzory malarstwa swoich poprzedników, nie wypracowując własnego stylu i własnej konwencji malarskiej. Wojciech „bolał nad tym, że Jerzy nie spełnił jego nadziei, martwił się brakiem u syna większych ambicji malarskich, chęci i wytrwałości, krytykował go za brak samodzielności twórczej, za masowe i płytkie powielanie tematów, za fabrykę kopii i replik”. W 1911 roku Jerzy poślubił Ewę Kaplińską, pochodzącą z rodziny ziemiańskiej. Młoda para zamieszkała w Kossakówce, w tzw. Domu Babci, który po gruntownym remoncie został nazwany Jerzówką. W wieku 30 lat Jerzy został szczęśliwym ojcem córki Marii. Podczas I wojny światowej służył w randze porucznika w 2 pułku ułanów austriackich na froncie włoskim, a później w dywizjonie pancernym. W latach 20. jeździł wraz z ojcem po dworach ziemiańskich, wykonując liczne portrety i obrazy rodzajowe. Realizował również obrazy na zamówienie jednostek wojskowych, klubów oficerskich i związków kombatanckich.

[Jerzy Kossak w mundurze huzara pruskiego, fot. 1902]
Jerzy Kossak w mundurze huzara pruskiego, fot. 1902

Jerzy Kossak debiutował na wystawach w Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Poznaniu i w Krakowie w 1911 roku, wystawiając cykl napoleoński, składający się z ośmiu obrazów namalowanych w roku 1910. Z okresu sprzed roku 1914 pochodzi kilka nie datowanych obrazów Jerzego (sceny z roku 1831) o kompozycji własnej, tzn. nie wzorowanych na ujęciach Wojciecha: Pogoń ułana polskiego za huzarem rosyjskim, Utarczka 3. pułku ułanów z Rosjanami. W latach 1913/1914 Jerzy Kossak namalował obraz pt. Wizja Napoleona w odwrocie spod Moskwy, który był przez artystę wielokrotnie kopiowany w różnych formatach. Pogłębienie zainteresowań tematyką batalistyczną nastąpiło w latach I wojny światowej, kiedy to Jerzy służył w armii austriackiej na froncie włoskim. Namalował wówczas sporo scen wojennych i rodzajowych (Ułan nad poległym koniem, Pod eskortą do niewoli, Beliniak na zwiadach, Po nieudanej rosyjskiej ofensywie, Nocny apel poległych legionistów w Karpatach) .

[Wizja Napoleona w odwrocie spod Moskwy, 1929]
Wizja Napoleona w odwrocie spod Moskwy, 1929

W okresie międzywojennym w Kossakówce działała „fabryczka obrazów”, zainicjowana i rozwijana głównie przez Jerzego, który upatrywał w tym sposobie malowania łatwy i szybki zarobek w sytuacji dużego popytu na kossakowskie tematy. W związku z wyjazdami Wojciecha do Ameryki „fabryczka” na pewien czas zaprzestała swej produkcji, a Jerzy zwiększyłtwórczość własną. W latach 1925-1928 powstały takie obrazy, jak: Bitwa pod piramidami, Patrole ułańskie, Polowania z psami, Pogonie ułanów za bolszewikami, Szwoleżerowie pod Somosierrą, Marszałek Piłsudski na koniu. Na lata 1927-1929 przypadł w malarstwie Jerzego czas samookreślenia, który można uznać za początek dojrzałego okresu, szczytowego w całej jego twórczości artystycznej. Okres ten trwał do roku 1939. W tych kilkunastu latach powstały jego najlepsze prace, oryginalne, samodzielne, skomponowane według własnych pomysłów, w znacznej części dokumentalne. Listę obrazów z roku 1929 otwiera znacznych rozmiarów tryptyk poświęcony Tadeuszowi Kościuszce. Oprócz tematyki napoleońskiej (Odwrót Napoleona spod Moskwy, Somosierra, Przeprawa przez Berezynę, Napoleon zajeżdża saniami na kwaterę, Napoleon pod Waterloo) Jerzy podejmował tematykę związaną z powstaniem listopadowym (Reduta Ordona, Szarża brygady Kickiego na kirasjerów rosyjskich pod Grochowem). Bardzo wiele uwagi poświęcał walkom legionowym (tryptyki: Bitwa pod Dytiatynem, Nocny bój o Rafajłową oraz płótna: Pościg 6. Pułku Ułanów za bolszewikami, Pościg ułanów krechowieckich za bolszewikami, Rozprawa o Lwów, Cud nad Wisłą, Wymarsz Pierwszej Kompanii Kadrowej z Oleandrów, My Pierwsza Brygada).

[Wyjazd na polowanie] [Szarża szwoleżerów w wąwozie Somosierra]
Wyjazd na polowanie Szarża szwoleżerów w wąwozie Somosierra
[Pogoń za bolszewikami, 1931] [Cud nad Wisłą 1920, 1930]
Pogoń za bolszewikami, 1931 Cud nad Wisłą 1920, 1930

W roku 1932 Jerzy namalował obraz pt. Bitwa pod Chocimiem w r. 1673, o którym Kazimierz Olszański, biograf rodziny Kossaków, pisał: „płótno całkowicie samodzielne, doskonale skomponowane i malowane jest jednym z najlepszych dzieł artysty, które mogło nawet należeć do galerii świetnych prac Wojciecha”. Natomiast w 1935 roku namalował dużą kompozycję Bem pod Ostrołęką.

[Bitwa pod Chocimiem 1673, 1932]
Bitwa pod Chocimiem 1673, 1932

Nie tylko wydarzenia historyczne były treścią malarstwa Jerzego. Malował on także znane z wielu wersji sceny typu „ułan-koń-dziewczyna” (cykl Wesoła Wojna) oraz niezliczone pościgi ułanów i potyczki. Podejmował również tematykę folklorystyczną pełną scen wesel i polowań. Nie obca mu też była tematyka legendarna i alegoryczna (wiele ujęć kompozycyjnych Legendy o św. Hubercie, Wieczność). Ilustrował również baśnie braci Grimm i ballady Mickiewicza (Ucieczka).

[Pościg, 1948] [Św. Hubert na łowach, 1940]
Pościg, 1948 Św. Hubert na łowach, 1940

W roku 1938 Jerzy wykonał 27 olejnych obrazków do Albumu Wojska Polskiego, ilustrujących mundury i uzbrojenia wojska od XII wieku do roku 1918. Do ostatnich obrazów powstałych tuż przed wybuchem wojny w 1939 r. należy tryptyk: Bitwa kawaleryjska pod Komarowem 31 sierpnia 1920 roku.

[Bitwa pod Komarowem w 1920 roku, 1938]
Bitwa pod Komarowem w 1920 roku, 1938

Poza malarstwem Jerzy sporo czasu poświęcał sportowi jeździeckiemu i polowaniom. Posiadał zawsze własnego konia i uczestniczył w zawodach jeździeckich,biegach myśliwskichi spacerach w siodle. Przyzwyczajony do otwartego i rozrzutnego trybu życia, kontynuował i tę tradycję rodzinną. Potrzebował więcej pieniędzy niż potrafił zarobić, więc zapożyczał się u żydowskich lichwiarzy i był stale zadłużony, podobnie jak ojciec.

[Jerzy Kossak konno przed Kossakówką, fot. 1935]
Jerzy Kossak konno przed Kossakówką, fot. 1935

Wojna 1939 roku załamała normalne życie w Kossakówce: przyniosła śmierć żony Ewy (1940), ojca (1942) oraz matki (1943). Cały świat, w którym dotąd żyli Kossakowie, runął bezpowrotnie. Kossakówka utraciła już na zawsze dotychczasowy swój charakter i ten niepowtarzalny urok. Jedynym mężczyzną w Kossakówce był teraz Jerzy, który poślubił młodszą od siebie o 24 lata Elżbietę Dzięciołowską-Śmiałowską. W nowym małżeństwie urodziły się córki: Gloria (1941) i Simona (1943). W okresie okupacji Jerzy nie przejawiał większych ambicji malarskich. Z tego okresu zachowały się prace: Bitwa pod Kutnem, niedokończone dzieło Artyleria konna przebijająca się przez linie niemieckie, Wizja Wojciecha Kossaka, Ucieczka Niemców z Krakowa. Po II wojnie światowej, w okresie biedy i ciągłego zadłużenia Jerzego, nadal działała „fabryczka Kossaków” wytwarzając mało ambitne, słabe obrazki sprzedawane „na pniu” kolekcjonerom. Produkcja ta trwała do 1950 roku, kiedy tonastąpiło całkowite załamanie talentu Jerzego. Jerzy zmarł 11 maja 1955 roku i pochowany został w grobowcu rodzinnym na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.