KRAKÓW BYŁ PIERWSZY...
W stulecie odzyskania niepodległości


31 X 1918 - w pamięci

Obchody rocznicy wyzwolenia Krakowa spod władzy zaborców to wydarzenie szczególnie bliskie krakowianom. Dla wielu mieszkańców dzień wyzwolenia jest częścią rodzinnej historii, cennym wspomnieniem pielęgnowanym w domach, z których wywodzili się krakowscy uczestnicy tamtych wydarzeń.

foto: Uroczystości rocznicowe w 1936 r.

Uroczystości rocznicowe w 1936 r. - pierwszy na prawo od sztandaru „Gwiazdy” stoi kpt. Antoni Stawarz, na murze odwachu widoczna tablica pamiątkowa z 1928 r.

 
foto: Sztandar Stowarzyszenia Młodzieży Rękodzielniczej foto: Sztandar Stowarzyszenia Młodzieży Rękodzielniczej

Sztandar Stowarzyszenia Młodzieży Rękodzielniczej "Gwiazda" wykonany w 1899 r. przez hafciarkę Marię Chlebowską.
31 października 1918 r. towarzyszył zmianie warty przed odwachem. Przez wiele lat sztandar był ważnym elementem obchodów rocznicy wyzwolenia Krakowa. Obecnie w zbiorach Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

 

W okresie dwudziestolecia międzywojennego obchody upamiętniające kolejne rocznice wyzwolenia Krakowa przebiegały w podniosłej, patriotycznej atmosferze. Ceremonia zawsze rozpoczynała się mszą świętą odprawianą w kościele Mariackim. Następnie pochód z oddziałem żołnierzy ze sztandarem „Gwiazdy” i orkiestrą krakowskich kolejarzy maszerował pod odwach. Tam odbywała się uroczysta zmiana warty Wojska Polskiego. W święcie brały udział władze miasta, weterani, zaproszeni goście i mieszkańcy. Nie zabrakło okolicznościowych przemówień i pieśni patriotycznych.

foto: Nowości Ilustrowane
 
Legitymacja Karola Hallera

Legitymacja Karola Hallera uprawniająca do udziału w uroczystościach związanych z pierwszą rocznicą wyzwolenia Krakowa

Krzyż Wyzwolenia dyplom Krzyża Wyzwolenia

Krzyż Wyzwolenia – odznaka pamiątkowa Związku Uczestników Oswobodzenia Krakowa i dyplom Krzyża Wyzwolenia, przyznane Władysławowi Kowalikowskiemu, wojewodzie krakowskiemu w latach 1923 - 1926.

 
foto: Drzewo Wolności – dąb symbolizujący odzyskanie niepodległości

Drzewo Wolności – dąb symbolizujący odzyskanie niepodległości - zostało posadzone przed gmachem Collegium Novum
3 maja 1919 r.

 
foto: Tablica upamiętniająca 80 rocznicę posadzenia Drzewa Wolności

Tablica upamiętniająca 80 rocznicę posadzenia Drzewa Wolności. Tablicę została zaprojektowana przez M.J. Boronia. Uroczyste odsłonięcie nastąpiło 3 maja 1999 r.

 

Tablica upamiętniająca dzień 31 października 1918 r. została odsłonięta w 1928 r., w 10 rocznicę wyzwolenia Krakowa. Została odlana w brązie w pracowni Piotra Seipa. Tablicę umieszczono na południowej ścianie odwachu. W 1946 roku po zburzeniu odwachu przeniesiono ją do Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Od 1981 r. znajduje się na ścianie Wieży Ratuszowej, po prawej stronie od wejścia.

foto: Wieża Ratuszowa na Rynku Głównym

Wieża Ratuszowa na Rynku Głównym

Tablica pamiątkowa na ścianie Wieży Ratuszowej, autorstwa Czesława Dźwigaja, została odsłonięta 31 października 1988 r., w 70 rocznicę wydarzeń krakowskich

 

W czasie II wojny światowej nie było oficjalnych uroczystości rocznicowych. Powrót do przedwojennej tradycji zapoczątkowała „Uchwała nr LXIV/448/92 Rady Miasta Krakowa z dnia 30 października 1992 r. w sprawie wprowadzenia uroczystej zmiany warty Straży Miejskiej pod Wieżą Ratuszową w Rynku Głównym na pamiątkę wyzwolenia Krakowa spod władzy zaborczej w dniu 31 października 1918 roku”. Zgodnie z nią, co roku, 31 października, odbywa się uroczysta zmiana warty Straży Miejskiej pod Wieżą Ratuszową. Władze miasta i zaproszeni goście składają kwiaty przed tablicą pamiątkową przeniesioną z rozebranego w 1946 r. odwachu i wbudowaną w ścianę Wieży Ratuszowej. W programie obchodów znalazły się również inscenizacje historyczne w wykonaniu grup rekonstrukcyjnych. W 1996 r. po raz pierwszy odbył się bieg sztafetowy dla młodzieży z najstarszych krakowskich liceów. Nagrodą dla zwycięzców jest replika szabli kpt. Stawarza. Bieg na trwale wpisał się w kalendarz obchodów rocznicy wyzwolenia.

foto : Wręczanie dyplomu zwycięzcom biegu sztafetowego  O Szablę kpt. Antoniego Stawarza - 31 października 2014 r.

Wręczanie dyplomu zwycięzcom biegu sztafetowego „O Szablę kpt. Antoniego Stawarza” - 31 października 2014 r.

foto: Inscenizacja historyczna w Rynku Głównym - 31 października 2013 r.

Inscenizacja historyczna w Rynku Głównym - 31 października 2013 r.

 
 
plakat konkursuw

„Bój o czapkę kpt. Antoniego Stawarza” – ogólnopolski konkurs wiedzy historycznej na temat odzyskania niepodległości w 1918 r. dla młodzieży szkół średnich odbywa się od 31 października 2011 r.

foto: Tablica  poświęcona pamięci por. Antoniego Stawarza

Tablica poświęcona pamięci por. Antoniego Stawarza umieszczona na ścianie willi Wisłockich przy Placu Lasoty 3, gdzie kwaterował por. Antoni Stawarz. Tablica została odsłonięta 16 maja 2013 r.

foto: Ulica por. Antoniego Stawarza

Ulica por. Antoniego Stawarza ustanawiana była w Krakowie dwukrotnie. Pierwszy raz w 1988 r., w 70 rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę. Wtedy to część ul. S. Cekiery została przemianowana na ulicę Antoniego Stawarza. Po raz drugi w 1991 r., kiedy to w Krakowie postanowiono przywrócić nazwy historyczne ulic. Uchwałą Rady Miasta Krakowa ul. S. Cekiery na całej długości została nazwana ulicą Legionów Piłsudskiego, natomiast A. Stawarz został patronem ulicy powyżej Rynku Podgórskiego, przebiegającej w pobliżu domu, w którym mieszkał w 1918 r.

 
foto : Plac Niepodległości powstały w miejscu dawnych koszar austriackich

Plac Niepodległości powstały w miejscu dawnych koszar austriackich, z których por. Antoni Stawarz 31 października 1918 r. rozpoczął akcje wyzwalania Krakowa spod władzy zaborców. Po wojnie koszary zburzono, na części placu powstał budynek Klubu Sportowego „Korona”, na pozostałym fragmencie urządzono place Niepodległości.

foto: belisk z tablicą z brązu, odsłonięty 31 października 1988 r., w 70 rocznicę wydarzeń krakowskich

Obelisk z tablicą z brązu, odsłonięty 31 października 1988 r., w 70 rocznicę wydarzeń krakowskich umieszczony w centrum placu Niepodległości.

 

Plansza

 
Plansza

 
Plansza

 

Literatura:
  1. Nowak J. T., Wieża wolności 1918 : w 90 rocznicę wyzwolenia Krakowa, Kraków, 2008.