KRAKÓW BYŁ PIERWSZY...
W stulecie odzyskania niepodległości


Kraków na przełomie XIX i XX wieku

Kraków wyróżniał się jako miasto szczególnie ważne dla życia narodowego, pełniące funkcje ogólnonarodowe, regionalne oraz samorządowe na podzielonych rozbiorami ziemiach polskich. Zmiany społeczno-gospodarcze wykształciły w Krakowie charakterystyczną strukturę ludności oraz miały wpływ na świadomość i poczucie odrębności przez krakowskie społeczeństwo. Pod zaborem austriackim miasta mogły w miarę swobodnie się rozwijać, dzięki czemu od 1866 r. Kraków posiadał własny samorząd, na który składała się Rada Miejska, a także wybierany z jej członków prezydent miasta. Spośród prezydentów w okresie autonomicznym należy wyróżnić: Józefa Dietla (1866-1874), Mikołaja Zyblikiewicza (1874-1881), oraz Juliusza Lea (1904-1918).

Kraków - Rynek Główny

Kraków - Rynek Główny

Kraków - most w Podgórzu

Kraków - Most w Podgórzu

 

W 1866 r. ze względu na liczbę ludności Kraków zajmował drugie miejsce w Galicji, a szóste w całej monarchii austriackiej, jednak coraz większa migracja ludności ze wsi i pobliskich miast sprawiła, że już w 1910 r. Kraków stał się piątym co do wielkości miastem państwa Habsburgów. Ponadto odznaczał się jako ośrodek polityczny i administracyjny Galicji Zachodniej, a także główny punkt życia narodowego, centrum polskiej nauki i kultury, dlatego do Krakowa przybywały różne rodzaje ludności: dzieci ziemian w celach kształcenia, Polacy z innych zaborów, studenci, ludzie zasłużeni, księża, zakonnicy oraz zakonnice głównie z zaboru rosyjskiego, przedstawiciele literatury, sztuki oraz życia teatralnego. Ze względu na niski rozwój przemysłu, burżuazja oraz wielkoprzemysłowa warstwa robotnicza była grupą nieliczną. Dowcipnie stwierdzono, że za największy przemysł w Krakowie można uznać obchody rocznicowe, jak również pogrzeby wielkich Polaków, na które przybywały rzesze ciekawskich.

Plan Wielkiego Krakowa

Plan prezentowany i wręczony uczestnikom VI Zjazdu Techników Polskich w 1912 roku w Krakowie

 

Na przełomie wieków, na rozwój gospodarczy Krakowa negatywnie wpływało austriackie ministerstwo wojny od 1859 r. zachowujące miasto w obrębie granic twierdzy oraz zakazujące zabudowy obszarów przyfortyfikacyjnych. Jednak wszystko zmieniło się w latach 1910-1915, kiedy realizowano wizję wielkiego Krakowa, której inicjatorem był prezydent Juliusz Leo. Do miasta zostało włączonych 13 gmin podmiejskich oraz Podgórze – odrębne miasto.

pocztówka - Ogólny widok Krakowa

Ogólny widok Krakowa z Krzemionek

 

Społeczeństwo krakowskie można podzielić ze względu na wyznanie na dwie grupy ludności: chrześcijańską (ok. 70%), reprezentowaną głównie przez wyznanie rzymskokatolickie oraz mały odsetek innych wyznań (greckokatolickie, anglikańskie, augsbursko-ewangelickie, greckowschodnie, ormiańsko-katolickie, helweckoewangelickie, ormiańskowschodnie), a także żydowską (ok. 30%). Ze względu na strukturę wiekową, najliczniejszą grupą była młodzież (11-20 lat), czego głównym powodem było przybywanie do miasta uczniów, studentów oraz dziewcząt pracujących w domach bogatych mieszczan. Mieszkańców Krakowa można także podzielić według języka jakim się posługiwali - najczęściej był to język polski, następnie niemiecki, słowacki, ruski, słoweński, serbsko-chorwacki oraz włoski. Głównym środkiem utrzymania w Krakowie stał się handel (35%), następnie przemysł, ale były to jedynie małe warsztaty rzemieślnicze (26%), rolnictwo (1%) oraz inne działy – służba publiczna, wolne zawody, rentierzy, kamienicznicy.

Kraków - Klasztor P.P. Norbertanek

Kraków - Klasztor P.P. Norbertanek

Kraków - Kościół Mariacki

Kraków - Kościół Mariacki

 

W strukturze społecznej Krakowa na przełomie XIX i XX wieku można wyróżnić pięć warstw, które wyodrębnione zostały na podstawie kryterium własności i prestiżu: burżuazja, inteligencja, drobnomieszczaństwo, ziemiaństwo, proletariat. Przedstawicielami ziemiaństwa były rodziny książąt Lubomirskich, Czartoryskich, Jabłonowskich, hrabiów Potockich, Tarnowskich, Wodzickich jak również szlachta z Galicji, Królestwa Polskiego oraz szlachta kresowa. Charakteryzował ich dystans wobec reszty społeczeństwa, w tym także zdeklasowanej szlachty (najczęściej pełniącej funkcje urzędnicze). Na przełomie wieków coraz większą rolę w mieście zaczęła pełnić inteligencja, w skład której wchodzili urzędnicy, np. podatkowi, skarbowi, pocztowi, profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego (grupa nieliczna, elitarna), nauczyciele szkół średnich, jak również nauczyciele szkół ludowych zdecydowanie odbiegający pod każdym względem od poprzednich grup zawodowych - wynagradzani byli poniżej najmniejszych uposażeń urzędników, żyli w biedzie, nie doświadczając uznania dla swej pracy. Kolejną grupą byli adwokaci, którzy posiadali własne kancelarie, czynnie uczestniczyli w życiu społecznym i politycznym, a także lekarze. W 1880 r. liczebność tej warstwy wynosiła ok. 2,5 tys. osób, z kolei w 1910 r. już 5,5 tys. W Krakowie wykształciła się nieliczna warstwa burżuazji przemysłowo-handlowej, której przedstawicielami były głównie osoby zajmujące się kupiectwem lub spedycją towarów oraz posiadacze domów bankowo-komisowych i kantorów wymiany. W 1902 r. tylko 44 przedsiębiorstwa zatrudniały ponad 20 pracowników, jedynie pojedyncze zakłady – więcej niż 100. Niewielka liczba przedsiębiorstw znajdowała się w mieście, a głównie skupiały się poza fortyfikacjami, najczęściej na Podgórzu, ich właścicielami byli m.in. Leopold Reich, Rudolf Peterseim, Jakub Gaertler, Stanisław Rożanowski, Teofil Żeglikowski, rodziny Baranowskich, Horowitzów, Epsteinów, jak również Zieleniewskich, którzy byli posiadaczami fabryki maszyn zatrudniającej ponad 200 osób.

Kraków - Wawel

Kraków - Wawel

Kraków - Sukiennice

Kraków - Sukiennice

 

Kolejną grupą zamieszkującą Kraków na przełomie wieków było drobnomieszczaństwo, czyli właściciele małych przedsiębiorstw, odróżniających się od burżuazji wielkością kapitału, dochodu oraz siły roboczej, zaliczali się do nich m.in. posiadacze sklepów, zakładów zegarmistrzowskich, fotograficznych, jubilerzy, kuśnierze, masarze, piekarze, blacharze, kamieniarze, garbarze, kowale, kotlarze. Ostatnią warstwą, zajmującą najniższy poziom w hierarchii krakowskiego społeczeństwa, byli najemni pracownicy zatrudnieni w największych przedsiębiorstwach, zakładach rzemieślniczych i drobnoprzemysłowych, ale także chałupnicy, pracownicy budowlani, służba w domach mieszczańskich, a także osoby z marginesu społecznego.

Kraków - Plac Matejki

Kraków - Plac Matejki

Kraków - Barbakane

Kraków - Barbakan

 

Strukturę społeczną Krakowa na przełomie XIX i XX wieku, pomimo istnienia różnych warstw, określa się głównie jako inteligencko-drobnomieszczańską. Kazimierz Morawski – filolog, historyk, rektor UJ, prezes PAU – charakteryzuje ją w następujący sposób: Kiedy spojrzę na moich mieszkańców, prawie mi się w głowie nie chce pomieścić, skąd na jednym punkcie, i to małego globu, tylu dyrektorów, rektorów, prezesów, marszałków pomieścić się może; oglądam się trwożliwie za nikłą resztą ludności, której oni przewodzą, prezesują, rozkazują. Kraków traktowany był jako centrum życia narodowego, symbol polskości, potwierdzenie dawnej świetności oraz optymistycznego spojrzenia na przyszłość, a poczucie odrębności przez krakowskie społeczeństwo spowodowało wykształcenie się jego szczególnego kształtu.

Kraków - Teatr miejski

Kraków - Teatr miejski

Kraków - most

Kraków - Most

 
Kraków - Poczta

Kraków - Poczta

Kraków - dworzec kolejowy

Kraków - Dworzec kolejowy

 

portret Juliusza Lea

Juliusz Leo - prezydent Krakowa

Juliusz Leo urodził się 15 września 1861 r. w Stebniku koło Drohobycza. Ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego i w 1884 r. otrzymał tytuł doktora praw. Z kolei w 1888 r. uzyskał stopień docenta w zakresie skarbowości, a od 1892 r. prowadził wykłady ze skarbowości i prawa skarbowego jako profesor Uniwersytetu. W 1893 r. został członkiem Rady Miejskiej Krakowa, następnie w latach 1901-1903 pełnił funkcję pierwszego wiceprezydenta, a w latach 1904-1918 sprawował urząd prezydenta miasta. Jako prezydent Krakowa doprowadził do wykupienia wzgórza wawelskiego od władz austriackich oraz do zabezpieczenia miasta przed powodziami, zreformował gospodarkę finansową miasta, wspomagał oświatę, wspierał rozbudowę infrastruktury miejskiej, zreformował funkcjonowanie Magistratu, a przede wszystkim zrealizował plan Wielkiego Krakowa polegający na przyłączeniu do miasta kilkunastu podkrakowskich gmin oraz miasta Podgórza. Początkowo powiązany politycznie z konserwatystami, od 1907 r. z demokratami. Był posłem Sejmu galicyjskiego, parlamentu wiedeńskiego oraz przewodniczącym Naczelnego Komitetu Narodowego, ponadto angażował się w tworzenie Legionów Polskich. Zmarł 21 lutego 1918 r. i został pochowany na cmentarzu Rakowickim.
Imię Juliusza Lea nosi jedna z ulic Krakowa. 20 stycznia 2018 r. został odsłonięty jego pomnik u zbiegu ulic Józefińskiej i Nadwiślańskiej w Podgórzu, którego autorami są Karol Badyna oraz Łukasz Podczaszy.

 
pomnik Juliusza Lea

Pomnik Juliusza Lea

 

Plansza

 
Gablota

 

Literatura:
  1. Karolczak K., Struktura społeczna Krakowa na przełomie XIX i XX wieku. W: Galicja i jej dziedzictwo. T.2, Społeczeństwo i gospodarka. Red. Jerzy Chłopecki, Helena Madurowicz-Urbańska. Rzeszów, 1995, s. 209-219.
  2. Mroczka L., Krakowanie : szkice do portretu zbiorowego w dobie industrialnej transformacji 1890-1939. Kraków, 1999, s. 131.