KRAKÓW BYŁ PIERWSZY...
W stulecie odzyskania niepodległości


W drodze do niepodległości

Sytuacja polityczna w Europie na przełomie XIX i XX w. wykluczała możliwość podjęcia przez Polaków walki zbrojnej o odzyskanie wolności. Szukano więc innych dróg eksponowania tożsamości narodowej i budzenia ducha narodowego. Jedni czynili to piórem, inni na deskach scenicznych, przy sztalugach lub partyturach. Jeszcze inni budowali podstawy gospodarcze. Byli też i tacy, którzy gotowi byli zaryzykować własnym życiem chwytając za broń, by następnie stworzyć solidne podwaliny polskiego wojska.

foto: Obchody 100-lecia śmierci Tadeusza Kościuszki

Obchody 100-lecia śmierci Tadeusza Kościuszki, 1917 r.
(Archiwum Narodowe w Krakowie, A-III-2111)

foto: Złożenie zwłok Józefa Ignacego Kraszewskiego

Złożenie zwłok Józefa Ignacego Kraszewskiego
do "Grobu Zasłużonych" w Krakowie na Skałce, 1887 r.
(Archiwum Narodowe w Krakowie, A-V-805)

 

W rozwijaniu tożsamości narodowej Polaków oraz wzbudzeniu patriotyzmu pomocne okazały się, organizowane w Galicji, wszelkiego rodzaju inicjatywy i uroczystości kulturalne oraz obchody wielkich wydarzeń historycznych tj. kolejne rocznice wybuchu powstań narodowych - listopadowego i styczniowego oraz upamiętnianie bohaterów narodowych. np. rocznica Insurekcji Kościuszkowskiej czy 100. rocznica śmierci Tadeusza Kościuszki. Dawało to asumpt do organizowania masowych pochodów oraz uroczystości religijnych.

foto: Pogrzeb Adama Mickiewicza

Pogrzeb Adama Mickiewicza, 1890 r.
(Archiwum Narodowe w Krakowie, A-V-807)

foto: Pogrzeb Stanisława Wyspiańskiego

Pogrzeb Stanisława Wyspiańskiego, 1907 r.
(Archiwum Narodowe w Krakowie, A-V-811)

 

Do wydarzeń, wzbudzających poczucie patriotyzmu i tożsamości narodowej, należały także uroczystości pogrzebowe Wielkich Polaków, którzy za życia, czy to na ziemiach polskich czy poza ich granicami, działali w interesie Polski. Były to uroczystości pogrzebowe m.in.: Józefa Ignacego Kraszewskiego (1887 r.), Adama Mickiewicza (1890 r.), Jana Matejki (1893 r.) czy Stanisława Wyspiańskiego (1907 r.)

Pogrzeb Jana Matejki

Pogrzeb Jana Matejki, 1893 r.
(Archiwum Narodowe w Krakowie, A-V-810)

 

W październiku 1907 r. odbył się w teatrze krakowskim pierwszy festiwal sztuk Wieszcza Narodowego - Juliusza Słowackiego. Wystawiono wówczas dziesięć dramatów poety, a teatrowi w 1909 r. nadano jego imię. W 1912 r., z inicjatywy Teofila Trzcińskiego, zorganizowano Festiwal Muzyki Polskiej, a Leon Schiller urządził Pierwszą Wystawę Teatralną. Wówczas powstało także atelier filmowe Wiktora Biegańskiego, w którym nakręcono pierwsze w Krakowie filmy krótkometrażowe tj. Ćwiczenia Sokołów czy Odsłonięcie pomnika Grunwaldzkiego.
Do eksplozji nastrojów patriotycznych wśród Polaków doszło podczas obchodów 125. rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja, zorganizowanych w 1916 r. w wielu miastach kraju. Również tworzenie zrębów polskiej państwowości, powoływanie polskiej administracji przynosiło wzrost uczuć patriotycznych i wiarę w powstanie niepodległego państwa.

Nalepka okolicznościowa Towarzystwa Szkoły Ludowej

Nalepka okolicznościowa Towarzystwa Szkoły Ludowej
wydana w 1911 r. w rocznicę Konstytucji 3 maja 1791 r.

 

Jedyną nadzieję Polaków na odzyskanie niepodległości stanowił międzynarodowy konflikt, który objął by wszystkie trzy mocarstwa zaborcze i skierował je przeciwko sobie. Z początkiem XX w. wizja takiego konfliktu stała się realna, bowiem napięcia miedzy mocarstwami rosły, konflikty nabrzmiewały, państwa zaczęły się zbroić, rozpowszechniło się przekonanie, że wcześniej czy później dojdzie do wojny dlatego konieczne jest przygotowywanie społeczeństwa do wojny. W ciągu krótkiego czasu poprzedzającego wybuch I wojny światowej rozwinął się, głównie w Galicji, młodzieżowy ruch paramilitarny.

foto: Ćwiczenia Sokoła

Ćwiczenia "Sokoła" na krakowskich Błoniach podczas
V Zlotu 1910 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie, A-IV-857)

foto: Pokazy Sokoła

Pokazy "Sokoła" na Błoniach w Krakowie podczas V Zlotu,
zwołanego w pięćsetną rocznicę zwycięstwa pod Grunwaldem,
1910 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie, A-IV-829)

 

Powstałe już w 1867 r. we Lwowie pierwsze Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, w kolejnych latach zaczęło się rozrastać i kolejne gniazda utworzono w Tarnowie, Stanisławowie, a w 1885 r. także w Krakowie. Początkowo kładziono tam nacisk na rozwijanie tężyzny fizycznej. W późniejszych latach sport traktowano już nie tylko jako element utrzymania sprawności fizycznej, ale także jako formę przygotowań do walki zbrojnej i stopniowo przesuwano akcenty w kierunku szkolenia wojskowego. W 1912 r. „Sokół” przystąpił do organizowania Stałych Drużyn Sokolich. Nad szkoleniem wojskowym czuwało fachowe grono instruktorów, rekrutujących się z emerytowanych oficerów armii austro-węgierskiej.

Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski
fundator pomnika
Grunwaldzkiego w Krakowie

foto: Pomnik Grunwaldzki

Pomnik Grunwaldzki
wzniesiony na Placu Jana Matejki
w Krakowie w 1910 r.

W dniach 15-16 lipca 1910 r. na krakowskich Błoniach odbył się przełomowy V Zlot Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół", który towarzyszył odsłonięciu pomnika Grunwaldzkiego, usytuowanego na Placu Matejki w Krakowie. Pomnik został wzniesiony dla upamiętnienia pięćsetnej rocznicy zwycięstwa Polaków nad Krzyżakami. Powstał on dzięki fundacji wybitnego polskiego kompozytora, działacza niepodległościowego, męża stanu i polityka - Ignacego Jana Paderewskiego. Uczynił to Praojcom na chwałę – braciom na otuchę, jak można przeczytać na cokole monumentu. Pomnik stanowił jednocześnie wyraz protestu Krakowa przeciw germanizatorskim rządom pruskim w Poznańskiem. Symbolem antyniemieckiej wymowy uroczystości był także wystawiony specjalnie na tę okazję "Wóz Drzymały" z Wielkopolski, który można było podziwiać przed Barbakanem.

 
foto: Wóz Drzymały

Wóz Drzymały wystawiony w krakowskim Barbakanie
z okazji pięćsetnej rocznicy zwycięstwa pod Grunwaldem, 1910 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie, A-IV-948)

 

Podczas zlotu zorganizowano zawody lekkoatletyczne, strzeleckie, szermiercze, kolarskie, wioślarskie i pływackie, a także pokazy jeździeckie oraz mecz piłki nożnej. Największe wrażenie wywarł jednak wieczorny pokaz ćwiczeń wojskowych oraz niedzielne kazanie biskupa sufragana lwowskiego Władysława Bandurskiego podczas mszy św. na Błoniach. Powiedział on wówczas, że "Sokół" jest patriotycznym spadkobiercą walecznego rycerstwa i winien przygotować się do walk o niepodległość.

foto: Drużyna strzelecka na ćwiczeniach w Zakopanem

Drużyna strzelecka na ćwiczeniach w Zakopanem (Archiwum Narodowe w Krakowie, A-V-1101)

 

Ten wielotysięczny zjazd młodzieży z kraju i zagranicy, masowy pokaz gimnastyczny stanowił ważną cezurę w polskim ruchu niepodległościowym. Stanowił okazję do ukazania siły i masowości ruchu "sokolego" oraz zaakcentował potrzebę stworzenia bardziej zmilitaryzowanej formuły pracy i służby. Towarzyszące temu uniesienie patriotyczne, jakie stało się udziałem tysięcy uczestników zlotu, zostało przez nich przeniesione w teren, docierając do najdalszych zakątków ziem polskich i na emigrację. W szerszej skali pojawiła się gotowość do czynu wojskowego, do uaktywnienia w tym kierunku życia gimnazjalnego, studenckiego i społecznego, do stopniowego podejmowania działań na rzecz niepodległości. Nie jest bowiem przypadkiem, że niedługo potem 1 października 1910 r., ludzie skupieni wokół czasopisma młodzieżowego "Zarzewie" utworzyli tajną Armię Polską, a 1 grudnia zostały zalegalizowane Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne "Strzelec" w Krakowie i Związek Strzelecki we Lwowie. W 1912 r. doszło do połączenia tych dwóch organizacji pod komendą Józefa Piłsudskiego, który wdrożył system intensywnego szkolenia strzelców. W jego zamyśle mieli oni stanowić podwaliny narodowych sił zbrojnych w obliczu zbliżającej się wojny. Odegrały one znaczącą rolę w przygotowaniach do odzyskania przez Polskę niepodległości, podejmowanych jeszcze przed wybuchem I wojny światowej, by następnie uczestniczyć, głównie w szeregach Legionów Polskich, w bitwach na frontach tej wojny. Obok wymienionych organizacji w Galicji funkcjonowały także m.in. Polskie Drużyny Strzeleckie, Polowe Drużyny Sokole, Drużyny Bartoszowe oraz Drużyny Podhalańskie.
W latach 1913-1914 drużyny strzeleckie ogarnęła gorączka ćwiczeń i przygotowań do wystąpienia zbrojnego. Znacznie powiększyła się ich liczebność. Do czerwca 1914 r. działało 248 kół strzeleckich, przez które przewinęło się blisko 25 tys. osób. Prowadzono ponadto 14 szkół oficerskich, 51 szkół podoficerskich i 248 szkół rekruckich.

foto: Zaprzysiężenie Legionów Polskich

Zaprzysiężenie Legionów Polskich - Drużyna Sokoła, 1914 r. (Archiwum Narodowe w Krakowie, A-II-933)

 

Wybuch I wojny światowej spowodował powszechną mobilizację młodzieży do organizacji strzeleckich. W "Ilustrowanym Kuryerze Codziennym" z 3 lipca 1914 r. poinformowano o memoriale młodzieży polskiej - absolwentów szkół średnich z zaboru austriackiego - skierowanym do komend naczelnych Drużyn Bartoszowych, Drużyn Podhalańskich, "Sokoła", Związku Strzeleckiego i "Strzelca". Odezwę podpisało 483 absolwentów seminariów, gimnazjów i szkół realnych. Zawierała on wezwanie do stworzenia wspólnej komendy dla wszystkich organizacji paramilitarnych działających w Galicji: …w walce o Niepodległość musi być jedna komenda, jeden Rząd narodowy, któryby kierował naszym ruchem wojskowym. [...] W komendzie tej chcemy widzieć zawiązki przyszłego Rządu narodowego polskiego, jednoczącego wszystkie siły polskie, cały Naród.
W dniu 16 sierpnia 1914 r. Naczelny Komitet Narodowy powołał Legiony Polskie, które powstały z połączenia polskich organizacji paramilitarnych, m.in. Związku Strzeleckiego, Polskich Drużyn Strzeleckich, a także sekcji Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.

foto: Pochód Sokołów konnych

Pochód Sokołów konnych podczas obchodów Grunwaldzkich na krakowskich Błoniach, 1910 r.
(Archiwum Narodowe w Krakowie, A-II-452)

 

Wybuch I wojny światowej i następujące po sobie wydarzenia zaskoczyły społeczeństwo polskie. Reakcje Polaków w czasie pierwszych dni wojny były często wyrazem poparcia dla władz zaborczych. Z czasem zaczęły ożywiać się tendencje niepodległościowe i objęły praktycznie wszystkie warstwy społeczne od ziemiaństwa i inteligencji po robotników i chłopów. Wówczas zaczęła następować zmiana mentalności polskiego społeczeństwa od postawy lojalistycznej wobec władzy zaborczej do patriotycznej.


Plansza
Plansza
 
Gablota
 
Gablota
 

Literatura:
  1. Berska B., 1914 Zdarzyło się w Krakowie. Kraków, 2015.
  2. Cisek J., Cisek M., Do niepodległości, red. T. Jendryczko, B. Warycha. Warszawa, 2008.
  3. Dziś albo nigdy : wielka wojna i polskie dążenia niepodległościowe : katalog wystawy lipiec-sierpień 2014, red. B. Berska, M. Andrasz-Mrożek ; org. wystawy: Archiwum Narodowe w Krakowie etc. Kraków, 2014.
  4. Frančić M., Kraków. Kalendarz dziejów od prawieków do wybuchu I wojny światowej. Kraków, 1998.