KRAKÓW BYŁ PIERWSZY...
W stulecie odzyskania niepodległości


Polska Komisja Likwidacyjna

Polska Komisja Likwidacyjna (PKL) powołana została 28 października 1918 r. w Krakowie w odpowiedzi na proces rozpadu państwa austro-węgierskiego. Swoją nazwę wzięła od głównego zadania – likwidacji stosunków państwowo-prawnych łączących Galicję z Austro-Węgrami. Ponadto miała zapewnić utrzymanie bezpieczeństwa i spokoju do czasu utworzenia niepodległego państwa polskiego, opanowanie chaosu oraz stworzenie zalążków polskiej armii i zabezpieczenie wojskowych i cywilnych magazynów opuszczanych przez Austriaków.

foto: Pałac Pod Krzysztofory

Pałac Pod Krzysztofory na rogu Rynku Głównego i ul. Szczepańskiej w Krakowie – od 5 listopada 1918 r. siedziba niektórych wydziałów Polskiej Komisji Likwidacyjnej oraz jej prezydium. Pierwszy skład: Wincenty Witos – Polskie Stronnictwo Ludowe, Aleksander Skarbek – Narodowa Demokracja, Ignacy Daszyński – Polska Partia Socjalno-Demokratyczna, Tadeusz Tertil – Polska Demokracja.

 

W skład PKL weszło 23 polskich posłów do parlamentu austriackiego i Sejmu Krajowego z różnych stronnictw politycznych. Na czele czteroosobowego prezydium tymczasowego stanął Wincenty Witos (PSL). Siedzibą Komisji miał zostać Lwów, jednak ze względu na trwające tam walki pozostała ona w Krakowie. Pierwsze plenarne posiedzenie odbyło się 4 listopada.

Jednym z pierwszych działań Polskiej Komisji Likwidacyjnej było wysłanie pism do premiera Austro-Węgier Heinricha Lammascha (notyfikującego powstanie PKL i objęcie przez nią rządów) oraz do namiestnika Galicji Karla Huyna (z żądaniem wstrzymania wywozu żywności i surowców z kraju oraz zaprzestania rewizji). Rozesłano również odezwy do urzędów w Galicji oraz wezwania do komend wojskowych. Po sukcesie tajnych działań spisku por. Antoniego Stawarza i przejęciu 31 października przez Polaków wojskowej władzy w mieście dowódcą Polskiej Komendy Wojskowej w Krakowie z rozkazu PKL został płk Bolesław Roja.

Okładka

Okładka

 

Charakter relacji Komisji z Radą Regencyjną Królestwa Polskiego i powoływanymi przez nią rządami nie był jasno sprecyzowany. Dopiero 4 grudnia 1918 r., już po objęciu naczelnego dowództwa przez Józefa Piłsudskiego, na posiedzeniu plenarnym przyjęto dokument omawiający stopień powiązania Komisji z rządem warszawskim, nazwany „Projektem kompetencji PKL”. Została w nim ona określona jako „przejściowy, autonomiczny organ Rządu Polskiego”, co jednocześnie podporządkowało ją władzy centralnej i zapewniło pewną swobodę działania.

Polska Komisja Likwidacyjna – razem z lwowskim Tymczasowym Komitetem Rządzącym – została zniesiona dekretem Naczelnika Państwa 10 stycznia 1919 r. Oba te organy zastąpiono Komisją Rządzącą dla Galicji i Śląska Cieszyńskiego oraz Górnej Orawy i Spiszu.


Dodatkowe materiały/teksty w plikach PDF:

Plansza

 
Gablota

 

Literatura:
  1. Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1918-1939. T. 4. Pod red. J. Bieniarzówny, J. M. Małeckiego. Kraków, 1997, s. 7-8.
  2. Nowak J. T., Wieża Wolności 1918 : w 90. rocznicę wyzwolenia Krakowa. Kraków, 2008, s. 29-34
  3. Przeniosło M., Polska Komisja Likwidacyjna 1918-1919. Kielce, 2010, 374 s.