Legiony polskie

Polska formacja zbrojna w ramach armii austro-węgierskiej, powołana przez Naczelny Komitet Narodowy (NKN) 16 sierpnia 1914 r. Ich istnienie zostało formalnie uznane przez władze austro-węgierskie rozkazem z 27 sierpnia 1914 r. W okresie swego największego rozwoju liczyły około 16,5 tys. żołnierzy (wedle niektórych źródeł – 20. tys.).

[fotografia - Legiony Polskie - odprawa przed bitwą pod Krzywopłotami]

Powstanie legionów było konsekwencją klęski koncepcji Józefa Piłsudskiego, opartej na założeniu, że po wkroczeniu kompanii kadrowej i innych oddziałów strzeleckich do Królestwa uda się wywołać ogólnopolskie powstanie przeciw Rosji. Wprawdzie strzelcom udało się wkroczyć do Kielc, jednak wezwania do powstania pozostały bez echa. Dlatego Józef Piłsudski musiał – aczkolwiek niechętnie – przyjąć koncepcję NKN i w oparciu o związki strzeleckie rozpocząć wespół z innymi oficerami budowanie legionów jako struktur podległych wojskowo armii austro-węgierskiej.

Początkowo legiony miały formalnie status organizacji paramilitarnej, stąd np. uzbrojone były w przestarzałe, jednostrzałowe karabiny systemu Werndla, a nie w nowoczesne karabiny Mannlichera, będące na regulaminowym wyposażeniu wojska austro-węgierskiego (przepisy zabraniały przydzielania broni powtarzalnej organizacjom paramilitarnym), nie otrzymywały żołdu i nie miały prawa do rekwizycji .

Od 8 września 1914 r. stały się regularnymi oddziałami armii ze wszystkimi tego konsekwencjami: w połowie września zostały przezbrojone w karabiny Mannlichera, prawem do żołdu itp.

Po kolejnych reorganizacjach przyjęto ostatecznie strukturę brygadową legionów. W połowie grudnia 1916 r. z oddziałów dowodzonych dotąd przez Józefa Piłsudskiego uzupełnionych ochotnikami zorganizowano I Brygadę, dowodzoną przez Komendanta. W maju 1915 r. powstała II Brygada, zwana Karpacką lub Żelazną pod dowództwem Ferdynanda Küttnera, a następnie Józefa Hallera. Także w maju powstała III Brygada pod dowództwem Wiktora Grzesickiego, a następnie Stanisława Szeptyckiego.

[fotografia - Legiony Polskie - kuchnia polowa]

Legiony podlegały dowództwu austriackiemu, na czele którego powoływano oficerów austriackich polskiej narodowości. Poszczególne legiony, a następnie brygady były włączane do struktur armii austro-węgierskiej, np. I Brygada w maju 1916 r. należała do 4 Dywizji Piechoty w II Korpusie Austro-Węgierskim. W październiku 1915 r. wszystkie trzy brygady przerzucono na front wołyński.

Legiony przeszły do historii za sprawą szeregu bitew, w których ich żołnierze wykazali się wyjątkową odwagą i walecznością.

W lipcu 1917 r. za sprawą Józefa Piłsudskiego większość I i III Brygady odmówiła złożenia przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec i wcielenie do tzw. Polnische Wehrmacht. W rezultacie formacje te zostały rozwiązane, a odmawiający przysięgi legioniści zostali internowani. Po pokoju brzeskim w lutym 1918 r. Józef Haller i II Brygada usiłowali przejść na stronę rosyjską. Siły polskie zostały jednak rozbite przez wojsko niemieckie.

Józef Haller przedostał się do Francji, gdzie z ochotników spośród Polonii amerykańskiej, brazylijskiej i polskich jeńców wojennych stworzył słynną Błękitną Armię, liczącą ostatecznie 68 tys. żołnierzy. Jej przybycie do Polski w kwietniu 1919 r. wraz z nowoczesnym sprzętem wojskowym (samoloty, czołgi) poważnie zasiliło potencjał militarny Polski.