Kalendarium

Front Zachodni

Front Wschodni

Img
2 sierpnia – patrol niemiecki po raz pierwszy od 1870 r. przekracza granicę Francji. Pierwszy poległy żołnierz na froncie zachodnim to francuski kapral Andre Peugeot. Pierwszy z prawie 1,4 mln żołnierzy francuskich, którzy zginą w tej wojnie.

W tym samym dniu Niemcy stawiają ultimatum Belgii, domagając się zgody na przemarsz swych wojsk przez jej terytorium, gwarantują niepodległość i integralność Belgii po zakończeniu wojny z Francją. Luksemburg zostaje tylko powiadomiony, że przez jego terytorium przejdą wojska niemieckie.
3 sierpnia – Belgowie odrzucają ultimatum. Niemcy wypowiadają wojnę Francji. Stawia to Wielką Brytanię, która była gwarantem neutralności Belgii, w sytuacji bez wyjścia. Rząd brytyjski ogłasza nabór do wojska. Stawia ultimatum Niemcom: przekroczenie granic Belgii będzie oznaczało wojnę.
4 sierpnia – na 7 godzin przed upływem ultimatum Niemcy wkraczają do Belgii, która stawia silniejszy opór niż przypuszczano. Twierdze Liege (zdobyta 12 sierpnia) i Namur (23 sierpnia) broniły się stosunkowo krótko, lecz Antwerpia poddała się dopiero 10 października. O zdobyciu miasta zadecydowały ściągnięte z Austro-Węgier baterie haubic 30,5 cm. Wielka Brytania wypowiada wojnę Niemcom,
9 sierpnia – Brytyjski Korpus Ekspedycyjny ląduje we Francji. II połowa sierpnia – Niemcy kontynuują natarcie na północ Francji realizując plan von Schlieffena – atak od północy, otoczenie Paryża od wchodu i zachodu i zakończenie wojny z Francją w sześć tygodni.
16 sierpnia – pewien Austriak, którego ze względu na stan zdrowia nie przyjęto do armii austro-wegierskiej, zgłosił się jako ochotnik do Bawarskiego Pułku Piechoty i został przyjęty. Nazywał się Adolf Hitler.
5-9 września – bitwa nad Marną. Miała być kluczowym punktem w realizacji planu von Schlieffena, okazała się jego klęską i końcem szansy na szybkie zakończenie wojny na froncie zachodnim. Przeciw 1 mln 176 tys. żołnierzy niemieckich stanęło 1 mln 937 tys. żołnierzy francuskich i brytyjskich. Niemcy, choć byli już o 30 km od Paryża (patrole docierały do 12 km), zostali odrzuceni do 70 km nad rzekę Aisne. Straty (zabici, ranni, wzięci do niewoli): 455 tys. po stronie francusko- brytyjskiej, 372 tys. po stronie niemieckiej.

Tzw. wyścig do morza spowodował rozciągnięcie frontu na całą szerokość Francji. Od Morza Północnego do granic Szwajcarii ciągnął się ponad 800 km podwójny pas okopów. Wojna manewrowa zmieniła się w wojnę pozycyjną, której celem było maksymalne wyniszczenie przeciwnika.

Do grudnia 1914 r. Francuzi stracili około 300 tys. żołnierzy, a 600 tys. zostało rannych, wziętych do niewoli i zaginionych. Ich straty były większe niż straty Brytyjczyków w czasie całej II wojny światowej.

Img

1914

29 lipca – ostrzał Belgradu przez artylerię austro-węgierską
30 lipca – wbrew oczekiwaniom Rosja wypowiada wojnę Austro-Węgrom i ogłasza pełną mobilizację. Mobilizacja rozpoczyna się także w Austro-Węgrzech.
1 sierpnia – związane z monarchią habsburską paktem wojskowym Niemcy wypowiadają wojnę Rosji. Pierwsze oddziały niemieckie – Grupa Operacyjna (GO) gen. Remusa von Woyrscha – przekraczają granicę Królestwa Polskiego (które zresztą jest bronione tylko przez nieliczne siły pod dowództwem gen. Aleksandra Nowikowa dla osłonięcia mobilizacji). Trzy dni później zajmują m. in. Kalisz i Częstochowę. Mobilizacja następuje w Niemczech, Francji i we fl ocie brytyjskiej. Jako pierwsze wojnę Niemcom wypowiada… Monako.
6 sierpnia – Austro-Węgry wypowiadają wojnę Rosji. Austro-węgierska Grupa Operacyjna gen. Heinricha Kummera zajmuje Olkusz i Wolbrom. Kompania kadrowa Józefa Piłsudskiego przekracza granicę rosyjską i kieruje się na Kielce. Serbia wypowiada wojnę Niemcom. W ciągu następnych dni wszystkie kraje Ententy i państwa centralne oraz ich satelici są w stanie wojny.
12 sierpnia – wojska austro-węgierskie wkraczają do Serbii. W bitwie stoczonej w dniach
16-18 sierpnia doznają poważnej klęski w górach Cer.
13 sierpnia – część 1 Armii austro-węgierskiej przeprawia się przez Wisłę i zajmuje Sandomierz, atakując w kierunku Ożarowa i Józefowa.
19-20 sierpnia – wbrew oczekiwaniom Rosjanie w miarę szybko przeprowadzają mobilizację i atakują Prusy Wschodnie. Wojska niemieckie ponoszą klęskę pod Gąbinem. Dowodzenie wojskami niemieckimi na froncie wschodnim przejmuje gen. Paul von Hindenburg.
21 sierpnia – austro-węgierska GO gen. Kummera zajęła Góry Świętokrzyskie i Opatów.
23-25 sierpnia – bitwa pod Kraśnikiem, zakończona zwycięstwem wojsk austro-węgierskich
26 sierpnia – 2 września – bitwa pod Komarowem – zwycięstwo Austro-Węgier
23-29 sierpnia – klęska wojsk rosyjskich pod Tannenbergiem (Stębarkiem). Po stronie rosyjskiej liczba zabitych i rannych wyniosła około 50 tys., około 100-120 tys. dostało się do niewoli. Straty niemieckie to 5 tys. zabitych i 8 tys. rannych. Dowodzący armią rosyjską gen. Aleksander Samsonow popełnia samobójstwo.
8-15 września – bitwa nad jeziorami mazurskimi – Niemcy rozbijają drugą armię rosyjską (straty: Rosjanie – 75 tys. zabitych lub rannych, 45 tys. w niewoli, Niemcy – 5 tys. zabitych i 8 tys. rannych). Dowodzący armią rosyjską gen. Paul von Rennenkampf jeszcze przed zakończeniem bitwy uciekł z pola walki.
Przełom sierpnia i września – udany kontratak rosyjski w Galicji (przeciw Austro-Węgrom Rosjanie skierowali 5 armii, przeciw Niemcom – dwie). 3 września poddano (być może przedwcześnie) Lwów. 13 września – nie mogąc liczyć na wsparcie Niemców – dowództwo austro- -węgierskie podejmuje decyzję o oderwaniu się od przeciwnika i wycofaniu na linię Dunajec – Biała.
16-23 września – I Pułk Legionów Polskich prowadzi szereg bitew osłaniających wycofującą się armię austro-węgierską (do historii przechodzi zwłaszcza bitwa pod Czarkowami).
30 września – początek kontrofensywy niemiecko–austro-węgierskiej. Mimo początkowych sukcesów zakończyła się klęską.
27 października – von Hindenburg nakazuje odwrót obu armii państw centralnych. Do 11 listopada Rosjanie zajęli 7/8 Galicji podchodząc pod Kraków i prawie całe Królestwo. Prąca powoli (lecz skutecznie) ofensywa rosyjska zyskuje w Europie nazwę „rosyjskiego walca parowego”.
14-27 listopada – bitwa o Kraków, zakończona zatrzymaniem przez wojska austro-węgierskie „rosyjskiego walca parowego”
2-14 grudnia – austro-węgierska ofensywa limanowsko-łapanowska wypiera Rosjan na linię Dunajca i Białej. Rozpoczęta równocześnie ofensywa niemiecka pod Łodzią powoduje ustabilizowanie się frontu na linii: Bzura – Rawka – Nida – Dunajec – Biała.
16 grudnia – ostateczne wyparcie wojsk austro-węgierskich z Serbii

Od początku wojny do końca grudnia Rosjanie stracili 1,2 mln żołnierzy i nigdy nie udało się im odzyskać stanu z początku wojny (5,9 mln). Także straty austro-węgierskie są ogromne – stan armii w połowie grudnia spada do 2/3 stanu wyjściowego. Zostaje jednak uzupełniony przez rezerwy.

Pierwsze miesiące wojny wskazują na jej specyfi czne cechy na froncie wschodnim. Słabo rozwinięta sieć kolei powoduje, że żołnierze poruszają się głównie pieszo. Warunki klimatyczne (śnieg spadł 15 listopada i utrzymał się do wiosny) powodują śmierć z powodu zamarznięcia wielu setek tysięcy żołnierzy, leżących godzinami lub dniami w prowizorycznych okopach.
9 maja – wspólny atak Francuzów i Anglików pod Aubers i Vimy (okolice Arras) skończył się masakrą, także wskutek omyłkowego ostrzału przez własną artylerię i karabiny maszynowe. Przykładowo z 3 tys. żołnierzy Legii Cudzoziemskiej poległo 1889, w tym dowódca oraz dowódcy wszystkich batalionów. W tym dniu Brytyjczycy stracili 458 ofi cerów i 11 161 żołnierzy.

W bitwie pod Vimy uczestniczył także tzw. Legion Bajończyków, oddział polski powołany we Francji w 1914 r. W rzeczywistości była to kompania licząca ok. 200 żołnierzy, z których w tej bitwie poległo 150.
Przełom września i października – natarcie francuskie w Szampanii i brytyjskie pod Loos. Oba nie osiągnęły zamierzonych celów, choć dowództwo francuskie ogłosiło, że wzięto do niewoli 25 tys. Niemców (co wydaje się mało prawdopodobne). Bitwa zakończyła się masakrą. Pod Loos Brytyjczycy po raz pierwszy użyli gazu bojowego (fosgenu) z wątpliwym skutkiem.

W końcu 1915 r. głównodowodzący armią niemiecką gen. Erich von Falkenhayn przekonał cesarza Wilhelma II do koncepcji prowadzenia na zachodzie wojny na wyniszczenie. Argumentował, że nawet przy równych stratach obu stron Niemcy będą w lepszej sytuacji, mają bowiem więcej ludności niż Francja.

1915

Maj – dla przełamania frontu nad Bzurą i Rawką w rejonie Bolimowa Niemcy używają broni gazowej. Pierwszy atak niemiecki został odparty. Drugi załamuje się, bo żołnierze niemieccy widząc konających w straszliwych męczarniach żołnierzy rosyjskich przerywają atak i przeprowadzają Rosjan na swoje tyły. Powtarzają atak w sierpniu 1915 pod twierdzą Osowiec, koło Włodawy, pod Baranowiczami, Tarnopolem, Tobołami. Rosjanie zrewanżowali się atakami chlorem nad rzeką Onut i pod Smorgoniami. Straty, głównie rosyjskie, szacuje się na kilkanaście tysięcy zabitych. Zdaniem współczesnych historyków fakt, że symbolem wojny gazowej stal się Ypres, a nie Bolimów, można usprawiedliwić wyłącznie małym zainteresowaniem frontem wschodnim.
10 maja – Austro-Węgrzy odbijają Lwów. W kilka tygodni później pada Przemyśl. Front rosyjski załamuje się na całej długości. Szybkość zajmowania terytoriów okupowanych lub należących do Rosji jest limitowana tylko możliwościami przemarszu żołnierzy i ruchu taborów.
23 maja – Włochy wypowiadają wojnę państwom centralnym. W kolejnych dwunastu ofensywach nad Isonzo (ob. Socza) do 1918 r. Włosi i Austro-Węgrzy tracą 900 tys. żołnierzy.
Lato 1915 – wojska austro-węgierskie i niemieckie odbijają kolejne obszary Kongresówki. Na południu Austro-Węgrzy wkraczają na Wołyń.
5 sierpnia – Niemcy zajmują Warszawę. Jest to wydarzenie o charakterze symbolicznym. Rosjanie w tej wojnie już tam nie wrócą.
26 sierpnia – zdobycie przez Niemców Włodawy (a wcześniej – 20 sierpnia – twierdzy Modlin) kończy walki na terenie Królestwa Polskiego.
27 listopada – gen. Mackensen powtarza manewr spod Gorlic i załamuje front serbski. Zaczyna się hekatomba żołnierzy serbskich, zdążających w ekstremalnie trudnych warunkach na południe – do Grecji, Albanii i na wyspę Korfu.
Rok zdominowany przez dwie wielkie bitwy: pod Verdun (koniec lutego – połowa grudnia) i nad Sommą (1 lipca – 18 listopada).

Bitwa pod Verdun skończyła się taktycznym zwycięstwem Francji – twierdza nie została zdobyta, a straty obu stron były porównywalne. Pod Sommą Brytyjczykom udało się przesunąć linię frontu o 12 km.

Łącznie w obu bitwach poległo około miliona żołnierzy obu stron – 6600 dziennie, 277 na godzinę, prawie pięciu na minutę. Straty tego rzędu w przypadku liczby poległych żołnierzy powtórzyły się dopiero na froncie wschodnim II wojny światowej.

W ciągu pierwszych pięciu tygodni walk Niemcy tracili średnio jednego żołnierza co 45 sekund. Za zajęcie obszaru równego połowie Berlina Niemcy zapłacili stratą 330 tys. żołnierzy. Straty francuskie były porównywalne.

W pierwszym dniu bitwy nad Sommą Brytyjczycy stracili 60 tys. żołnierzy, w tym 20 tys. zabitych. Łącznie pod Sommą poległo 419 654 żołnierzy obu stron.

W samych Niemczech do rangi najważniejszego problemu urastały zgony z głodu, spowodowane głównie przez blokadę dostaw żywności przez aliantów. Łącznie w ciągu całej wojny z głodu zmarło w Niemczech 762 tys. osób cywilnych. Prawie tyle samo, ile w czasie II wojny zginęło wskutek nalotów lotniczych.

1916

4 czerwca – początek ofensywy gen. Brusiłowa. Rosjanie kompletnie zaskakują Austro- -Węgry, które uważały Rosję za kraj pokonany. Na odcinku 300 km Rosjanie spychają armię austro-węgierską zajmując: Łuck, Brody, Halicz, Stanisławów. Ofensywa trwała do września, została wstrzymana wskutek braku wsparcia oddziałów gen. Brusiłowa przez sąsiednie armie rosyjskie, braki w zaopatrzeniu oraz wsparcie Austro-Wegrów przez 14 dywizji niemieckich i korpus turecki. Rezultatem było przesunięcie frontu rosyjskiego o 70-130 km na wschód. Była to ostatnia wielka ofensywa rosyjska na tym froncie.
4-6 lipca – bitwa Legionów Polskich pod Kostiuchówką
21 listopada – umiera cesarz Franciszek Józef I, tron obejmuje jego bratanek Karol I. Podejmuje pierwsze próby porozumienia się z Ententą dla osiągnięcia pokoju lub choćby zawieszenia broni. Bezskuteczne wobec braku zainteresowania przeciwników i sprzeciwu Niemiec.
3 lutego – Stany Zjednoczone zrywają stosunki dyplomatyczne z Niemcami
4 lutego – wobec perspektywy przystąpienia USA do wojny Niemcy postanowili wycofać się na tzw. linię Hindenburga, co pozwoliło skrócić front o 40 km i uwolnić 13 dywizji. Wycofując się stosowali taktykę „spalonej ziemi”.
6 kwietnia – USA wypowiadają wojnę Niemcom.
9 kwietnia – 9 maja – tzw. ofensywa Nivelle’a (zwana tak od nazwiska szefa francuskiego sztabu generalnego) – wspólna operacja wojsk francuskich i brytyjskich mająca na celu przełamanie frontu i przejście do wojny manewrowej. Przeciw ok. 480 tys. żołnierzy niemieckich alianci wystawili 1,2 mln armię. Kampania skończyła się masakrą wojsk alianckich: Francuzi stracili ok. 190 tys. żołnierzy (zabitych, rannych i jeńców), korpus brytyjski – ok. 178 tys. Straty niemieckie szacowane są na ok. 168 tys. walczących. Ogrom strat i beznadziejność wojny wywołały szereg buntów w armii francuskiej.
31 lipca – 10 listopada – bitwa pod Passchendaele (zwana także III bitwą pod Ypres). Dla odzyskania niewielkiego obszaru alianci poświęcili prawie pół miliona zabitych i rannych, Niemcy – około ćwierć miliona. Efektem było przesunięcie linii frontu na niewielkim odcinku o 7 km (zresztą teren ten Niemcy odbili w kwietniu 1918 r. w trakcie tzw. IV bitwy pod Ypres).
20 listopada – 6 grudnia – bitwa pod Cambrai. Pierwsze masowe użycie czołgów przez stronę brytyjską. Niemcy utrzymali swe pozycje.

1917

5-11 stycznia - nieudana ofensywa rosyjska na północnym odcinku frontu
8 marca – rewolucja lutowa w Rosji. 15 marca abdykuje car Mikołaj II. Rząd Kiereńskiego chce kontynuować wojnę, mimo sprzeciwu ludu, a zwłaszcza żołnierzy.
9 kwietnia – Niemcy przerzucają do Szwecji Lenina i 25 innych osób. Lenin, będący na niemieckiej liście płac jako tajny agent, otrzymał polecenie wyeliminowania Rosji z wojny. Według obliczeń prof. Andrzeja Chwalby otrzymał na ten cel równowartość dzisiejszych 500 mln euro.
1 lipca – Kiereński podejmuje ofensywę przeciw Niemcom, chcąc uwiarygodnić się w oczach sojuszników. Ofensywa zostaje zatrzymana przez państwa centralne, a przede wszystkim przez samych żołnierzy rosyjskich, którzy nie mają ochoty do dalszej wojny. Na północy Niemcy przesuwają się na wschód przy biernej postawie armii rosyjskiej.
7 listopada – rewolucja bolszewicka w Rosji
23 grudnia – Rosja podpisuje zawieszenie broni z Niemcami (a więc i z Austro-Węgrami).
9 stycznia – prezydent USA Thomas Woodrow Wilson przedstawił 14 punktowy program pokojowy. 13 punkt mówił o powstaniu niepodległego państwa polskiego z dostępem do morza, stworzonym na terenach zamieszkanych przez ludność bezsprzecznie polską.
21 marca – 18 lipca – ostatnia ofensywa niemiecka na froncie zachodnim – Kaiserschlacht (bitwa cesarska). Armia niemiecka wzmocniona przez dywizje wycofane ze wschodu atakowała głównie pozycje brytyjskie na północy, 25 marca przełamała front na styku wojsk francuskich i brytyjskich. 27 marca od Paryża dzieliło ją 75 km. Francuzi zostali zepchnięci nad Marnę. Alianci przeżywali deja vu roku 1914, z tym, że teraz walczono już przy pomocy czołgów, nalotów lotniczych i pocisków z trującymi gazami. Celem ofensywy było pokonanie aliantów przed włączeniem do walki oddziałów amerykańskich. Alianci ściągali do Francji wszystkich sojuszników, m. in. Włochów i Portugalczyków. Stopniowo wprowadzano do walki oddziały amerykańskie (w lecie korpus amerykański liczył już 800 tys. żołnierzy). Mimo ogromnych strat Niemcom nie udało się rozerwać frontu aliantów. Straty w zabitych i rannych: Brytyjczycy – 418 tys., Francuzi – 433 tys., Włosi – 5 tys., Portugalczycy – 7 tys., Niemcy – 688 tys.
8 sierpnia – 11 listopada – „bitwa stu dni”, rozpoczęta bitwą pod Amiens 8 sierpnia, w której przełamano front niemiecki. Szereg niezwykle krwawych starć doprowadził do tego, iż 2 września Niemcy znaleźli się na pozycjach, z których w marcu ruszyli do ataku. Niemcy stracili większość sprzętu wojennego i mimo zaciekłej, lecz chaotycznej obrony byli spychani w kierunku granicy niemieckiej. W ”bitwie stu dni” alianci stracili 1 mln 70 tys. zabitych, rannych i wziętych do niewoli, Niemcy – 1 mln 172 tys., w tym 386 tys. jeńców.
Przełom października i listopada – w Niemczech narastały nastroje rewolucyjne. 31 października cesarz Wilhelm II wyjechał do Holandii. Abdykował 9 listopada, w Berlinie władzę przejął rząd republikański.
8 – 11 listopada – negocjacje na temat zawieszenia broni w Compiegne. 11 listopada o godz. 5.15 podpisano rozejm, który miał wejść w życie tego samego dnia o godz.11. W małej miejscowości pod Mons skrupulatny niemiecki snajper oddał ostatni strzał na dwie minuty przed 11. Trafi ony kanadyjski kapral George Price był zapewne ostatnim żołnierzem poległym na froncie zachodnim.

1918

8 marca – Rosja podpisuje traktat pokojowy w Brześciu. Front rosyjski przestaje istnieć.

Img